7 nguyên nhân chủ yếu gây tắc tia sữa sau sinh và biện pháp phòng ngừa

Tắc tia sữa sau sinh là gì?

Tắc tia sữa sau sinh xảy ra khi sữa mẹ được sản xuất tại các nang tuyến nhưng không thể di chuyển trôi chảy qua các ống dẫn để ra ngoài núm vú. Hiện tượng này thường khởi phát trong những tuần đầu sau khi sinh, thời điểm cơ thể người mẹ bắt đầu thiết lập cơ chế bài tiết sữa để thích nghi với nhu cầu của trẻ nhỏ. Biểu hiện điển hình là bầu ngực căng tức, sờ thấy một hoặc nhiều nốt cứng lổn nhổn, ấn vào thấy đau nhói và lượng sữa tiết ra ít hơn bình thường. Tắc tia sữa không chỉ gây khó chịu về mặt thể xác cho người mẹ mà còn dễ khiến trẻ sơ sinh quấy khóc do đói sữa. Nếu được phát hiện sớm và can thiệp đúng phương pháp, các cục tắc có thể tan đi nhanh chóng trong vòng vài ngày mà không để lại di chứng.

Khớp ngậm sai cách và khoảng cách cữ bú quá xa

Trẻ ngậm bắt khớp cắn sai là lý do phổ biến hàng đầu khiến dòng sữa không được tống xuất triệt để. Khi bé chỉ mớm vào đầu núm vú thay vì ngậm sâu phần quầng vú, lực hút chân không sẽ giảm rõ rệt và các xoang chứa sữa không được ép cạn. Sữa mẹ thừa đọng lại trong các ống dẫn ngày qua ngày sẽ cô đặc dần, tạo thành các nút chặn cơ học bít kín đường ra của sữa. Mẹ có thể nhận biết qua việc núm vú bị nứt cổ gà, đau rát dữ dội khi cho bú.

Bên cạnh khớp ngậm, việc cữ bú quá thưa hoặc khoảng cách giữa các lần vắt sữa quá dài cũng khiến sữa bị ứ trệ. Tuyến sữa của mẹ sau sinh sản xuất liên tục theo nhu cầu sinh học. Khi lượng sữa sản sinh vượt quá tần suất giải phóng, áp lực trong các nang sữa tăng vọt, gây giãn nở ống dẫn và cản trở tuần hoàn mao mạch tại chỗ. Mẹ nên duy trì cho trẻ bú mẹ trực tiếp đều đặn từ tám đến mười hai lần mỗi ngày để giữ dòng chảy thông suốt.

Áp lực chèn ép ngoại lực và dùng dụng cụ hút sữa sai kỹ thuật

Áp lực cơ học từ bên ngoài lên thành ngực là yếu tố kích hoạt tắc tia sữa mà nhiều sản phụ vô tình bỏ qua. Mặc áo ngực có gọng chật, đai nẹp bụng kéo quá cao chạm bầu ngực hoặc thói quen nằm nghiêng tì đè một bên ngực đều có thể làm chèn ép các ống dẫn sữa nông nằm sát dưới da. Tình trạng ép chặt liên tục khiến lòng ống dẫn bị thu hẹp cục bộ, cản trở đường lưu thông tự nhiên và tích tụ cặn sữa.

Ngoài ra, việc dùng máy hút sữa sai kích cỡ phễu hoặc cài đặt lực hút quá mạnh cũng gây tổn thương mô tuyến vú. Kích thước phễu quá nhỏ làm cọ xát đầu vú gây sưng nề đường dẫn sữa, trong khi phễu quá lớn hút sâu cả quầng vú vào trong ống phễu làm ứ trệ dịch bạch huyết. Áp lực hút chân không quá mức không giúp hút kiệt sữa mà còn tạo phản xạ viêm phù nề, khiến tình trạng ứ nghẽn trở nên nghiêm trọng hơn.

Sản xuất sữa dư thừa cùng với căng thẳng tâm lý sau sinh

Sự mất cân bằng giữa lượng sữa cơ thể người mẹ sản xuất và nhu cầu thực tế của bé sơ sinh cũng là khởi điểm của chứng tắc sữa. Một số mẹ có cơ địa tạo sữa dồi dào, các nang sữa liên tục làm việc hết công suất nhưng bé lại bú ít hoặc chỉ bú sữa đầu đã no. Lượng sữa cuối giàu chất béo bị bỏ lại trong nang tuyến lâu ngày sẽ sánh đặc, kết tụ thành khối cặn bã nhờn gây bít tắc sâu trong khoang ngực.

Bên cạnh đó, phản xạ tống sữa còn chịu sự chi phối chặt chẽ của hormone oxytocin. Tình trạng căng thẳng, lo âu, thiếu ngủ triền miên và mệt mỏi sau cuộc sinh làm ức chế tuyến yên tiết oxytocin. Khi thiếu vắng loại hormone này, các tế bào cơ biểu mô quanh nang sữa không thể co bóp để đẩy sữa vào các ống dẫn lớn. Sữa bị giữ chặt trong các nang tuyến sâu, tạo cảm giác căng tức nặng nề toàn bộ hai bầu ngực dù mẹ đã nỗ lực vắt sữa.

Viêm nhiễm ống dẫn sữa và cách chăm sóc phục hồi dòng chảy

Đầu núm vú bị nứt nẻ hoặc viêm sưng tạo điều kiện cho vi khuẩn từ khoang miệng của bé hoặc ngoài môi trường xâm nhập vào ống dẫn sữa. Khi phản ứng viêm xuất hiện, lớp niêm mạc lót bên trong ống dẫn sữa sẽ phồng to, tiết dịch rỉ viêm và làm hẹp đột ngột khẩu kính đường thoát sữa. Đôi khi mẹ có thể quan sát thấy một đốm trắng li ti như hạt tấm ở ngay đỉnh núm vú, đây là bóng màng bọc cặn canxi hoặc tế bào sừng hóa bít kín lỗ thoát.

Để dự phòng và hỗ trợ xử trí, người mẹ nên kết hợp các biện pháp chăm sóc tại nhà bài bản. Trước khi cho bú, việc chườm ấm nhẹ nhàng hoặc ngâm ngực trong nước ấm giúp kích thích giãn mạch và phóng thích oxytocin. Massage nhẹ nhàng theo vòng tròn từ chân ngực hướng về quầng vú giúp đẩy dần cục sữa đông đặc. Sau khi cho bé bú cạn, mẹ có thể vắt thêm bằng tay nhẹ nhàng để giải phóng nốt lượng sữa đọng dư thừa ở các góc phần tư của ngực.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không sử dụng các vật nhọn để chọc vào đốm trắng ở đầu vú hoặc áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa kiểm chứng như đắp lá nóng bỏng hay day bóp quá mạnh tay. Những hành động thô bạo này có thể gây dập nát mô tuyến vú mỏng manh, làm rách da và tăng nguy cơ nhiễm trùng biến chứng thành ổ áp xe. Phụ nữ sau sinh không được tự ý dùng thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay các viên uống chống viêm khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường kéo dài, người mẹ nên đến cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được thăm khám.

Tóm tắt

Tắc tia sữa sau sinh là vấn đề phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát và phòng ngừa bằng cách duy trì cữ bú đều đặn, cho trẻ ngậm bắt vú đúng cách và giữ tinh thần thoải mái. Khi bầu ngực xuất hiện khối cứng kèm đau nhức hoặc sốt, việc liên hệ sớm với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên viên tư vấn sữa mẹ sẽ giúp giải quyết tắc nghẽn an toàn, bảo vệ nguồn sữa mẹ quý giá cho bé.