5 con đường tiếp xúc gây dị ứng thường gặp ở con người

Con đường tiếp xúc gây dị ứng là gì?

Dị nguyên là các chất có khả năng kích thích phản ứng miễn dịch dị ứng ở những cá thể có cơ địa mẫn cảm. Khi dị nguyên xâm nhập qua các ranh giới tự nhiên của cơ thể, hệ miễn dịch sẽ tạo ra các kháng thể đặc hiệu hoặc kích hoạt tế bào lympho T. Trong những lần tiếp xúc tiếp theo, các tế bào miễn dịch bị kích thích sẽ giải phóng hàng loạt hoạt chất trung gian hóa học, điển hình là histamin, gây ra tình trạng giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, co thắt cơ trơn và viêm cục bộ hoặc toàn thân.

Mức độ nghiêm trọng của phản ứng dị ứng phụ thuộc chặt chẽ vào cơ địa của từng cá nhân, liều lượng dị nguyên và đặc biệt là con đường mà dị nguyên đó tiếp xúc với cơ thể. Trong đời sống thường nhật, có 5 con đường tiếp xúc dị ứng chính mà con người thường gặp phải.

Đường hô hấp do hít phải dị nguyên trong không khí

Đường hô hấp là một trong những con đường tiếp xúc phổ biến nhất dẫn đến các phản ứng dị ứng mạn tính hoặc tái phát theo mùa. Khi hít thở, các hạt dị nguyên lơ lửng trong không khí dễ dàng xâm nhập vào mũi xoang và đường dẫn khí.

Các tác nhân thường gặp gồm mạt bụi nhà, phấn hoa thực vật, bào tử nấm mốc, lông và vảy da thú cưng, cũng như các hạt bụi công nghiệp. Khi tiếp xúc với niêm mạc đường thở của người có cơ địa nhạy cảm, chúng kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, gây nên các triệu chứng như hắt hơi liên tục, chảy nước mũi trong, ngứa mũi, nghẹt mũi và ngứa họng.

Ở những người mắc bệnh hen phế quản hoặc viêm phế quản mạn tính, việc tiếp xúc thường xuyên với dị nguyên đường thở còn có thể khởi phát cơn co thắt phế quản cấp tính, dẫn tới tình trạng ho dai dẳng, thở khò khè và cảm giác tức ngực khó thở. Việc duy trì không gian sống thông thoáng, sử dụng máy lọc không khí và đeo khẩu trang khi ra ngoài là những biện pháp hỗ trợ giảm thiểu tiếp xúc hiệu quả.

Đường tiêu hóa qua thức ăn và thuốc uống

Đường tiêu hóa là con đường tiếp nhận trực tiếp các chất dinh dưỡng, đồ uống và dược phẩm vào cơ thể. Phản ứng dị ứng đường tiêu hóa xảy ra khi hệ miễn dịch đường ruột nhận diện nhầm protein trong thực phẩm hoặc thành phần thuốc là tác nhân gây hại.

Các nhóm thực phẩm thường gây dị ứng gồm hải sản như tôm, cua, mực, các loại hạt vỏ cứng như đậu phộng, hạt điều, sữa bò, trứng gia cầm, đậu nành và lúa mì. Ngoài ra, một số thuốc uống như kháng sinh nhóm penicillin hoặc thuốc giảm đau kháng viêm cũng có thể gây dị ứng sau khi uống.

Biểu hiện dị ứng qua đường tiêu hóa có thể xuất hiện tại chỗ như ngứa môi, ngứa lưỡi, phù nề vùng miệng, buồn nôn, đau quặn bụng và tiêu chảy. Đáng chú ý, dị nguyên hấp thu qua ruột vào máu còn có thể gây ban đỏ toàn thân, mề đay hoặc tiến triển thành phản ứng phản vệ nguy hiểm. Việc đọc kỹ nhãn thực phẩm và thông báo tiền sử dị ứng với bác sĩ là nguyên tắc phòng ngừa then chốt.

Đường tiếp xúc trực tiếp qua bề mặt da

Da đóng vai trò là hàng rào sinh học đầu tiên ngăn cản các tác nhân gây hại, tuy nhiên khi hàng rào này bị tổn thương hoặc tiếp xúc kéo dài với chất kích ứng, dị ứng tiếp xúc có thể bùng phát. Quá trình này thường là phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào.

Những thủ phạm thường gặp gồm kim loại như niken có trong trang sức mỹ ký và khuy quần áo, hóa chất tạo mùi trong mỹ phẩm, thuốc nhuộm tóc, cao su tự nhiên latex, chất tẩy rửa gia dụng và một số loại nhựa cây. Khi các phân tử này thấm qua lớp sừng của da, chúng kích hoạt tế bào miễn dịch tại chỗ.

Triệu chứng thường biểu hiện tại vùng da tiếp xúc trực tiếp, bao gồm nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, xuất hiện các mụn nước li ti, da khô nứt nẻ hoặc đóng vảy bong tróc. Nếu chà xát cào gãi nhiều, vùng da tổn thương có thể bội nhiễm vi khuẩn. Việc xác định dị nguyên tiếp xúc và sử dụng đồ bảo hộ như găng tay là cách bảo vệ làn da tối ưu.

Đường tiêm truyền và vết chích đốt của côn trùng

Đường tiêm truyền và vết đốt côn trùng là con đường đưa dị nguyên trực tiếp vượt qua hàng rào da và niêm mạc để đi thẳng vào mô liên kết hoặc tuần hoàn máu. Do không qua màng lọc tự nhiên, phản ứng dị ứng qua con đường này thường diễn ra nhanh và mức độ nghiêm trọng cao hơn.

Các tác nhân điển hình gồm nọc độc từ các loài côn trùng đốt như ong bắp cày, ong vò vẽ, kiến lửa, cùng với các loại thuốc tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, vắc xin hoặc thuốc cản quang dùng trong chẩn đoán hình ảnh.

Phản ứng có thể chỉ dừng lại ở mức độ cục bộ như sưng nóng đỏ đau tại vị trí mũi tiêm hoặc vết đốt. Tuy nhiên, ở những người có cơ địa mẫn cảm cao, nọc độc và thuốc tiêm có thể gây giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian vào máu, dẫn tới khó thở, co thắt phế quản, tụt huyết áp và đe dọa tính mạng. Người có tiền sử dị ứng nọc côn trùng cần hết sức thận trọng khi sinh hoạt ngoài trời và tuân thủ hướng dẫn an toàn từ nhân viên y tế.

Đường tiếp xúc qua niêm mạc kết mạc mắt

Niêm mạc mắt là lớp màng mỏng bao phủ bề mặt nhãn cầu và mặt trong mi mắt, có mạng lưới mạch máu phong phú và rất nhạy cảm với các yếu tố kích thích từ môi trường bên ngoài. Dị ứng qua đường kết mạc mắt thường đi kèm hoặc xuất hiện độc lập với dị ứng đường hô hấp.

Tác nhân gây dị ứng niêm mạc mắt rất đa dạng, bao gồm phấn hoa, bụi bẩn, hóa chất tẩy rửa bay hơi, khói thuốc lá, dung dịch ngâm kính áp tròng hoặc các thành phần bảo quản trong thuốc nhỏ mắt. Khi tiếp xúc với kết mạc, dị nguyên kích thích các dưỡng bào giải phóng histamin, gây giãn mạch và viêm kết mạc dị ứng.

Người bệnh thường cảm thấy ngứa rát mắt dữ dội, đỏ mắt, cộm xốn như có cát bên trong, tăng tiết nước mắt và sưng phù mi mắt. Việc dụi mắt liên tục có thể gây xước giác mạc và tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát. Rửa mắt bằng dung dịch nước muối sinh lý đẳng trương và hạn chế tiếp xúc khói bụi giúp làm dịu triệu chứng đáng kể.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc chống dị ứng, thuốc bôi chứa corticoid hoặc tự thực hiện các biện pháp giải mẫn cảm tại nhà khi chưa có chỉ định chuyên môn. Nếu người bệnh xuất hiện các triệu chứng báo động như phù môi lưỡi, nghẹn họng, thở rít hoặc hoa mắt chóng mặt, cần gọi cấp cứu y tế ngay.

Tóm tắt

Nhận biết 5 con đường tiếp xúc dị nguyên giúp mỗi cá nhân chủ động xây dựng lối sống an toàn và giảm thiểu đợt bùng phát. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ dị ứng kéo dài hoặc mức độ nặng dần, người bệnh nên chủ động thăm khám chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng để được xác định chính xác nguyên nhân và tư vấn kế hoạch kiểm soát phù hợp.