Xuất huyết tiêu hóa do giãn vỡ tĩnh mạch thực quản và những điều cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Xuất huyết tiêu hóa do giãn vỡ tĩnh mạch thực quản là một biến chứng tối khẩn cấp thường gặp ở những người bệnh mắc xơ gan hoặc các bệnh lý gây tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Khi các tĩnh mạch ở đoạn dưới thực quản phải chịu áp lực quá tải từ dòng máu ứ trệ, chúng sẽ phình giãn quá mức và có nguy cơ vỡ tung bất ngờ, gây ra tình trạng chảy máu tiêu hóa ồ ạt.
Tình trạng mất máu cấp tính với khối lượng lớn không chỉ gây suy sụp tuần hoàn nhanh chóng mà còn làm suy giảm nghiêm trọng chức năng gan vốn đã suy yếu. Việc hiểu rõ bản chất của biến chứng này giúp người bệnh cùng thân nhân nhận diện kịp thời các dấu hiệu nguy hiểm, chủ động đưa bệnh nhân đến bệnh viện sớm và phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế trong công tác điều trị dự phòng dài hạn.
Xuất huyết tiêu hóa giãn vỡ tĩnh mạch thực quản là gì?
Xuất huyết tiêu hóa do giãn vỡ tĩnh mạch thực quản là hiện tượng máu thoát ồ ạt ra khỏi lòng mạch tại các búi tĩnh mạch bị giãn rộng ở thực quản, chảy vào ống tiêu hóa và biểu hiện ra ngoài qua các triệu chứng nôn ra máu hoặc đại tiện phân đen. Về mặt sinh lý bệnh học, gan đóng vai trò như một bộ lọc tiếp nhận toàn bộ máu từ các cơ quan tiêu hóa thông qua tĩnh mạch cửa. Khi nhu mô gan bị tổn thương mạn tính dẫn đến xơ hóa hoặc xuất hiện huyết khối cản trở đường lưu thông của dòng máu, áp lực trong hệ thống tĩnh mạch cửa sẽ tăng cao liên tục. Tình trạng ứ trệ này buộc máu phải tìm đường thoát qua các mạch máu bàng hệ nhỏ hơn, trong đó có hệ thống tĩnh mạch dưới niêm mạc thực quản. Dưới áp lực dòng chảy quá lớn, các tĩnh mạch này dần căng giãn, mỏng đi và rất dễ rách vỡ khi có sự thay đổi áp lực đột ngột hoặc do tác động cơ học. Biến chứng này được xem là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân xơ gan giai đoạn tiến triển.
Cơ chế hình thành và nguy cơ vỡ búi giãn tĩnh mạch thực quản
Ở người bệnh xơ gan hoặc mắc các hội chứng cản trở dòng máu trở về gan, mô gan bị xơ hóa làm tăng sức cản mạch máu, dẫn đến tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa kéo dài. Khi máu từ hệ thống tiêu hóa không thể lưu thông trôi chảy qua gan, cơ thể buộc phải tìm cách chuyển hướng dòng chảy qua các vòng tuần hoàn bàng hệ. Tĩnh mạch tại vùng nối thực quản dạ dày là một trong những vị trí đón nhận lượng máu dồn về nhiều nhất. Do thành tĩnh mạch tại niêm mạc thực quản vốn mỏng manh và không được cấu tạo để chịu đựng áp lực thủy tĩnh cao, chúng sẽ dần phình to, ngoằn ngoèo và tạo thành các búi giãn tĩnh mạch thực quản nổi gồ dưới lớp niêm mạc. Khi áp lực trong lòng mạch tiếp tục tăng vượt quá sức bền cơ học của thành mạch, búi tĩnh mạch sẽ bị rách toạc, gây nên hiện tượng xuất huyết tiêu hóa ồ ạt và khó kiểm soát.
Những dấu hiệu cảnh báo tình trạng xuất huyết tiêu hóa cấp tính
Biểu hiện kinh điển và đáng báo động nhất của tình trạng này là nôn ra máu tươi với khối lượng lớn, thường xảy ra đột ngột, không báo trước hoặc xuất hiện sau khi người bệnh gắng sức, ho mạnh. Máu nôn ra có thể kèm theo các cục máu đông sẫm màu. Đi kèm với đó, người bệnh thường đi ngoài ra phân đen bóng như bã cà phê, có mùi khẳm đặc trưng hoặc đi ngoài phân đỏ tươi nếu lượng máu chảy quá nhanh qua toàn bộ đường tiêu hóa. Sự mất máu cấp tính với thể tích lớn nhanh chóng kéo theo hội chứng thiếu máu não và trụy tuần hoàn, biểu hiện qua các dấu hiệu như chóng mặt dữ dội, hoa mắt, vã mồ hôi lạnh, tay chân nhợt nhạt, mạch đập nhanh nhỏ, tụt huyết áp và lơ mơ. Đây là các biểu hiện suy tuần hoàn khẩn cấp đe dọa tính mạng người bệnh từng phút.
Các phương pháp can thiệp y tế khẩn cấp và nội soi cầm máu
Khi bệnh nhân được chuyển đến cơ sở y tế có chuyên khoa hồi sức cấp cứu và nội soi tiêu hóa, các bác sĩ sẽ tiến hành ổn định huyết động ngay lập tức thông qua thiết lập đường truyền tĩnh mạch lớn, bồi phụ thể tích tuần hoàn bằng dịch truyền hoặc truyền khối hồng cầu theo chỉ định y khoa. Đồng thời, thuốc giảm áp lực tĩnh mạch cửa cùng thuốc ức chế tiết axit dạ dày thường được sử dụng qua đường tĩnh mạch để hỗ trợ kiểm soát tình trạng xuất huyết. Khi huyết động tạm ổn, nội soi thực quản dạ dày can thiệp khẩn cấp được thực hiện. Bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa sẽ quan sát trực tiếp vị trí tổn thương và tiến hành thắt búi giãn tĩnh mạch bằng vòng cao su chuyên dụng hoặc tiêm xơ tại chỗ để cầm máu. Trong những ca bệnh chảy máu khó kiểm soát hoặc tái phát dai dẳng, các can thiệp sâu hơn như đặt ống thông chèn bóng hay tạo luồng thông cửa chủ trong gan qua tĩnh mạch cảnh có thể được hội đồng chuyên môn cân nhắc.
Biện pháp theo dõi dài hạn và phòng ngừa tái phát xuất huyết
Sau khi kiểm soát thành công đợt chảy máu cấp tính, nguy cơ tái xuất huyết trong những tuần đầu và tháng đầu vẫn ở mức rất cao nếu nguyên nhân tăng áp lực tĩnh mạch cửa chưa được kiểm soát. Người bệnh cần được lập kế hoạch theo dõi sát sao tại chuyên khoa gan mật và tiêu hóa. Phác đồ dự phòng thứ phát thường bao gồm việc tiếp tục liệu trình thắt vòng cao su qua nội soi cho đến khi các búi giãn xẹp hẳn, kết hợp sử dụng thuốc chẹn beta không chọn lọc theo đơn hướng dẫn chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa để duy trì giảm áp lực tĩnh mạch cửa. Bên cạnh đó, việc điều trị căn nguyên gây xơ gan như kiểm soát viêm gan virus, kiêng tuyệt đối đồ uống có cồn và xây dựng chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, ít muối nhưng dễ tiêu hóa đóng vai trò nền tảng giúp bảo tồn chức năng tế bào gan còn lại.
Lưu ý an toàn
Xuất huyết tiêu hóa do vỡ búi giãn tĩnh mạch thực quản là một cấp cứu y tế tối khẩn cấp, tuyệt đối không được tự theo dõi hay điều trị tại nhà dưới bất kỳ hình thức nào. Khi người bệnh có biểu hiện nôn ra máu hoặc đại tiện phân đen, gia đình cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất có đơn vị hồi sức cấp cứu và nội soi tiêu hóa. Người bệnh xơ gan tuyệt đối không được tự ý ngừng hoặc thay đổi các thuốc điều trị giảm áp lực tĩnh mạch cửa khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Không tự ý sử dụng các thuốc kháng viêm giảm đau nhóm phi steroid hay thuốc chống đông vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu đường tiêu hóa.
Tóm tắt
Xuất huyết tiêu hóa do vỡ búi giãn tĩnh mạch thực quản là một biến cố y khoa nghiêm trọng đòi hỏi tinh thần cảnh giác cao độ từ người bệnh xơ gan và gia đình. Việc tuân thủ điều trị nâng đỡ chức năng gan, thăm khám định kỳ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa chính là giải pháp bảo vệ tính mạng hữu hiệu nhất.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Xuất huyết tiêu hóa do giãn vỡ tĩnh mạch thực quản có hay tái phát không?
Tình trạng xuất huyết tiêu hóa do vỡ tĩnh mạch thực quản có thể tái phát bất cứ lúc nào nếu áp lực tĩnh mạch cửa vẫn ở mức cao và búi giãn tiếp tục căng phồng. Do đó, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám nội soi định kỳ và phác đồ dùng thuốc dự phòng của bác sĩ tiêu hóa.
Có nên dùng thuốc nam hoặc mẹo dân gian để cầm máu không?
Người bệnh tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian, nước lá hay mẹo cầm máu truyền miệng nào. Đây là tình trạng mất máu nghiêm trọng trong đường tiêu hóa, mọi biện pháp can thiệp chậm trễ hoặc sai lệch đều có thể khiến tình trạng xuất huyết nặng hơn, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Người có búi giãn tĩnh mạch thực quản nên ăn uống như thế nào?
Chế độ ăn cho người có nguy cơ cao cần ưu tiên thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu hóa, nguội ấm vừa phải, chia nhỏ bữa ăn trong ngày và giảm bớt muối. Cần kiêng tuyệt đối rượu bia và tránh các loại thực phẩm cứng, giòn, dai hoặc nhiều gia vị cay nóng để không làm tổn thương niêm mạc.
Nội soi định kỳ có giúp tầm soát và phòng ngừa biến chứng vỡ tĩnh mạch không?
Nội soi tiêu hóa trên định kỳ là phương pháp chính xác giúp bác sĩ chuyên khoa quan sát trực tiếp mức độ giãn, vị trí búi tĩnh mạch và phát hiện sớm các dấu hiệu nguy cơ vỡ như điểm son để kịp thời can thiệp thắt vòng cao su trước khi chảy máu thực sự xảy ra.
Cần làm gì ngay khi nghi ngờ người thân bị vỡ búi giãn tĩnh mạch thực quản?
Bất kỳ đợt nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen nào ở người bệnh gan mạn tính đều phải được xử trí như một tình huống cấp cứu tối khẩn cấp. Người nhà cần gọi ngay xe cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất, giữ bệnh nhân nằm nghiêng an toàn để tránh sặc chất nôn.
