Xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao và những điều cần biết

Xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao

Xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao là kỹ thuật đưa dung dịch Tuberculin purified protein derivative (PPD) vào dưới da hoặc trong da tại vùng cẳng tay. Đây là phương pháp giúp đánh giá sự đáp ứng miễn dịch tế bào của cơ thể đối với kháng nguyên của vi khuẩn lao. Khi một người từng nhiễm vi khuẩn lao hoặc đã từng tiếp xúc với mầm bệnh, các tế bào bạch cầu lympho T trong cơ thể sẽ nhận diện kháng nguyên PPD và di chuyển đến vùng tiêm, gây ra phản ứng viêm tại chỗ biểu hiện bằng một nốt sẩn cứng.

Kỹ thuật này được áp dụng rộng rãi trong y tế cộng đồng và lâm sàng để phát hiện những trường hợp mắc lao ẩn tức là người mang vi khuẩn nhưng chưa phát bệnh ra ngoài. Ngoài ra xét nghiệm còn hỗ trợ tầm soát ở các nhóm đối tượng có rủi ro cao như y bác sĩ, người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao hoặc người chuẩn bị sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.

Nguyên lý và quy trình thực hiện xét nghiệm tiêm dưới da

Quy trình xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao diễn ra tương đối đơn giản nhưng đòi hỏi tính chính xác cao trong từng thao tác. Nhân viên y tế sẽ dùng một kim tiêm nhỏ để đưa khoảng 0,1 ml dung dịch PPD vào ngay dưới lớp bề mặt da mặt trước cẳng tay. Khi tiêm đúng kỹ thuật, tại vị trí tiêm sẽ nổi lên một nốt sẩn nhỏ đường kính khoảng 6 đến 10 mm trông tương tự như vết muỗi cắn.

Sau khi tiêm, người bệnh không cần ở lại viện mà có thể về nhà sinh hoạt bình thường nhưng phải tuân thủ nghiêm ngặt thời gian quay lại kiểm tra. Kết quả xét nghiệm không được đọc ngay lập tức mà phải chờ từ 48 đến 72 giờ. Đây là khoảng thời gian cần thiết để hệ thống miễn dịch tạo ra phản ứng tế bào đầy đủ tại vị trí tiêm. Trong thời gian này, người bệnh cần giữ cho vùng da tiêm luôn khô ráo, không gãi, không bôi thuốc hay dán băng cá nhân lên nốt sẩn để tránh làm sai lệch kết quả.

Cách đọc và ý nghĩa của kết quả xét nghiệm

Sau 48 đến 72 giờ, bác sĩ hoặc nhân viên y tế sẽ tiến hành đo đường kính của nốt sẩn cứng nổi lên tại vị trí tiêm bằng thước đo chuyên dụng. Cần lưu ý rằng người ta chỉ đo phần sẩn cứng nhô lên dưới da chứ không đo vùng da bị đỏ xung quanh. Kích thước của nốt sẩn cứng sẽ được ghi nhận bằng milimét và so sánh với các tiêu chuẩn y khoa để đưa ra kết luận.

Kết quả được coi là dương tính khi đường kính nốt sẩn đạt từ 5 mm, 10 mm hoặc 15 mm trở lên tùy thuộc vào nhóm nguy cơ sức khỏe của từng cá nhân. Kết quả dương tính cho biết cơ thể đã từng tiếp xúc và tạo miễn dịch với vi khuẩn lao, tuy nhiên điều này không đồng nghĩa với việc người đó chắc chắn đang mắc bệnh lao hoạt động. Trái lại, kết quả âm tính nghĩa là nốt sẩn không xuất hiện hoặc kích thước nhỏ hơn ngưỡng quy định, cho thấy ít có khả năng nhiễm lao hoặc hệ miễn dịch chưa phản ứng.

Các yếu tố ảnh hưởng đến độ chính xác của xét nghiệm

Độ chính xác của xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao có thể chịu tác động bởi một số yếu tố sinh học và môi trường. Kết quả dương tính giả có thể xảy ra ở những người đã từng tiêm vắc xin phòng lao BCG hoặc nhiễm các chủng vi khuẩn mycobacteria không gây bệnh lao ở môi trường. Điều này khiến xét nghiệm ghi nhận phản ứng chéo mặc dù người bệnh không mang vi khuẩn lao thực sự.

Ngược lại, kết quả âm tính giả có thể xuất hiện ở những người có hệ miễn dịch bị suy giảm nặng như nhiễm HIV, người đang điều trị hóa chất ung thư, người dùng thuốc corticoid liều cao hoặc trẻ em quá nhỏ. Ngoài ra, nếu người bệnh mới nhiễm vi khuẩn lao dưới 8 đến 10 tuần thì cơ thể cũng chưa kịp tạo phản ứng miễn dịch để xét nghiệm ghi nhận. Do đó, bác sĩ sẽ luôn xem xét kết quả trong mối tương quan với tiền sử bệnh lý và các xét nghiệm hỗ trợ khác.

Khi nào cần phối hợp thêm các phương pháp chẩn đoán khác

Xét nghiệm tiêm dưới da Mantoux là công cụ tầm soát ban đầu hiệu quả nhưng không thể dùng làm căn cứ duy nhất để kết luận một người đang mắc bệnh lao phổi hay lao ngoài phổi hoạt động. Khi kết quả xét nghiệm tiêm dưới da là dương tính hoặc nghi ngờ, bác sĩ thường sẽ chỉ định thêm các bước kiểm tra chuyên sâu hơn để có đánh giá toàn diện.

Các phương pháp phối hợp phổ biến bao gồm chụp X-quang ngực thẳng để tìm tổn thương ở phổi, xét nghiệm máu phát hiện tiết Interferon-gamma (IGRA), hoặc xét nghiệm soi vi khuẩn và nuôi cấy đờm. Việc kết hợp nhiều công cụ chẩn đoán giúp phân biệt chính xác giữa tình trạng nhiễm lao ẩn không lây nhiễm và bệnh lao phát triển hoạt động cần điều trị ngay. Quá trình chẩn đoán toàn diện này bảo đảm người bệnh nhận được hướng chăm sóc đúng đắn và kịp thời từ chuyên khoa hô hấp hoặc truyền nhiễm.

Lưu ý an toàn

Xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao nói chung rất an toàn và hiếm khi gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng. Một số trường hợp có thể gặp mẩn đỏ, ngứa nhẹ hoặc sưng tại chỗ tiêm, đây là phản ứng miễn dịch bình thường và sẽ tự hết. Người bệnh tuyệt đối không gãi, chà xát, bôi kem dưỡng ẩm hay đắp các lá cây dân gian lên vùng tiêm. Nếu có biểu hiện đau rát nhiều hoặc nổi mụn nước lớn, cần thông báo cho bác sĩ. Kết quả xét nghiệm cần được nhân viên y tế trực tiếp đọc và đánh giá, người bệnh không tự đo tại nhà để tránh sai lệch chẩn đoán.

Tóm tắt

Xét nghiệm tiêm dưới da chẩn đoán bệnh lao là phương pháp tầm soát giá trị giúp phát hiện sớm sự hiện diện của mầm bệnh lao trong cơ thể. Dù không thể khẳng định ngay bệnh lao hoạt động, xét nghiệm cung cấp thông tin quan trọng để bác sĩ chỉ định thêm các kiểm tra bổ sung. Khi được yêu cầu làm xét nghiệm, người bệnh nên tuân thủ đúng hướng dẫn chăm sóc vị trí tiêm và quay lại tái khám đúng hẹn để bảo đảm kết quả chính xác nhất.