Xét nghiệm máu có cần nhịn ăn không và những điều cần lưu ý

Xét nghiệm máu có cần nhịn ăn không là gì?

Nhịn ăn trước khi xét nghiệm máu là việc ngừng nạp toàn bộ các dạng thức ăn đặc và đồ uống chứa năng lượng trong một khoảng thời gian quy định trước khi kỹ thuật viên tiến hành lấy mẫu máu tĩnh mạch. Mục đích chính của việc này là đưa nồng độ các chất hòa tan trong máu về trạng thái cơ bản, loại trừ sự can thiệp của các dưỡng chất vừa hấp thu từ đường tiêu hóa.

Khi chúng ta ăn uống, carbohydrate, protein và chất béo sẽ được phân cắt thành đường đơn, acid amin và acid béo rồi hấp thu ồ ạt vào dòng máu. Quá trình này kích thích các tuyến nội tiết như tuyến tụy bài tiết hormon để điều hòa, khiến nồng độ glucose, triglycerid hay enzym gan thay đổi rõ rệt so với bình thường. Nếu lấy máu vào thời điểm sau ăn, kết quả phân tích có thể phản ánh sự thay đổi tạm thời sau bữa ăn thay vì tình trạng bệnh lý thực sự của cơ thể. Ngược lại, đối với những chỉ số không chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng ngắn hạn, việc nhịn ăn là không cần thiết và có thể gây mệt mỏi không đáng có cho người bệnh.

Các xét nghiệm máu bắt buộc phải nhịn ăn

Một số xét nghiệm sinh hóa máu đòi hỏi mẫu huyết thanh phản ánh trạng thái chuyển hóa cơ bản của cơ thể, do đó bắt buộc người bệnh phải nhịn ăn trước khi lấy máu. Phổ biến nhất là xét nghiệm đo nồng độ đường huyết lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose nhằm sàng lọc, chẩn đoán đái tháo đường. Thức ăn nạp vào sẽ phân giải thành glucose và hấp thu nhanh vào tuần hoàn, làm sai lệch đánh giá khả năng điều hòa đường huyết tự nhiên.

Nhóm xét nghiệm thứ hai là bộ mỡ máu hay bilan lipid bao gồm cholesterol toàn phần, triglycerid, LDL-cholesterol và HDL-cholesterol. Nồng độ triglycerid đặc biệt nhạy cảm với bữa ăn chứa chất béo và có thể tăng cao trong nhiều giờ sau ăn, gây đục huyết thanh và sai lệch kết quả. Ngoài ra, một số xét nghiệm chức năng gan, định lượng sắt huyết thanh, nồng độ vitamin B12 cũng thường yêu cầu nhịn ăn để đảm bảo nồng độ các chất trong máu đạt trạng thái cân bằng ổn định nhất.

Những xét nghiệm máu không yêu cầu nhịn đói

Bên cạnh những kiểm tra chuyển hóa, có rất nhiều loại xét nghiệm máu thông thường không đòi hỏi người bệnh phải nhịn ăn. Điển hình là xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi nhằm đếm số lượng hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và đo nồng độ huyết sắc tố. Bữa ăn thông thường không làm thay đổi trực tiếp cấu trúc hay số lượng các tế bào máu này.

Các xét nghiệm xác định nhóm máu hệ ABO và Rh, xét nghiệm tốc độ máu lắng, xét nghiệm đông máu cơ bản cũng có thể tiến hành vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Tương tự, hầu hết xét nghiệm huyết thanh học và miễn dịch nhằm tìm kháng nguyên hoặc kháng thể vi sinh vật như xét nghiệm viêm gan B, viêm gan C, HIV hay giang mai đều không phụ thuộc vào bữa ăn. Tuy nhiên, người bệnh vẫn nên hạn chế các bữa ăn quá nhiều dầu mỡ ngay trước giờ xét nghiệm để tránh làm huyết tương bị đục.

Thời gian nhịn ăn tiêu chuẩn và lưu ý về việc uống nước lọc

Khoảng thời gian nhịn ăn tiêu chuẩn đối với phần lớn các xét nghiệm máu cần nhịn đói là từ 8 đến 12 tiếng. Khung thời gian này đủ để thức ăn được tiêu hóa hoàn toàn, các chất dinh dưỡng được hấp thu và chuyển hóa, đưa các chỉ số sinh hóa trong máu trở về trạng thái nền ổn định. Người bệnh thường được khuyến khích ăn bữa tối nhẹ nhàng trước 20 giờ và đến cơ sở y tế lấy máu vào sáng sớm hôm sau.

Trong thời gian nhịn ăn, người bệnh hoàn toàn được phép uống nước lọc nguội với lượng vừa phải. Việc uống đủ nước lọc giúp cơ thể duy trì thể tích tuần hoàn, tĩnh mạch nổi rõ hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân viên y tế thao tác lấy máu nhanh chóng và ít đau. Tuy nhiên, tuyệt đối không uống các loại nước chứa calo, nước ngọt, nước ép trái cây, sữa, nước tăng lực hoặc nước khoáng có bổ sung hương liệu vì chúng đều có thể làm thay đổi nồng độ đường và điện giải trong máu.

Lưu ý về sử dụng thuốc và thực phẩm bổ sung trước khi lấy máu

Việc dùng thuốc trước khi lấy máu là vấn đề rất quan trọng nhưng thường bị hiểu lầm. Với những người mắc bệnh mạn tính đang dùng thuốc đều đặn như thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc trợ tim mạch, thông thường vẫn nên uống thuốc đúng giờ vào buổi sáng với một ngụm nước lọc nhỏ để duy trì huyết áp ổn định, trừ khi có chỉ định tạm ngưng từ bác sĩ điều trị.

Đối với người bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc uống hạ đường huyết hoặc tiêm insulin, việc nhịn ăn sáng kết hợp với dùng thuốc hạ đường có thể dẫn đến cơn hạ đường huyết cấp tính rất nguy hiểm. Do đó, nhóm thuốc này thường được chỉ định tạm hoãn và chỉ dùng sau khi đã hoàn tất lấy máu và ăn sáng xong. Ngoài ra, các loại thuốc bổ, vitamin tổng hợp, chế phẩm chứa sắt hoặc thảo dược nên tạm ngừng uống vào buổi sáng ngày xét nghiệm vì có thể can thiệp vào các phản ứng hóa sinh trong phòng xét nghiệm. Người bệnh cần mang theo danh sách thuốc đang dùng để thông báo cho bác sĩ.

Lưu ý an toàn

Không nên nhịn ăn quá 14 tiếng vì tình trạng nhịn đói kéo dài có thể gây rối loạn chuyển hóa thứ phát, hạ đường huyết hoặc ngất xỉu. Người cao tuổi, phụ nữ có thai và người có tiền sử hạ đường huyết cần thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu cảm thấy hoa mắt, chóng mặt hoặc vã mồ hôi khi đang chờ lấy máu. Luôn hỏi rõ bác sĩ về danh mục xét nghiệm cụ thể của bản thân thay vì tự suy đoán việc nhịn ăn.

Tóm tắt

Nhịn ăn trước khi xét nghiệm máu là bước chuẩn bị cần thiết đối với một số chỉ số sinh hóa nhất định, nhưng không áp dụng cho toàn bộ các xét nghiệm. Việc hiểu rõ yêu cầu và trao đổi kỹ với bác sĩ hoặc nhân viên y tế trước ngày lấy máu sẽ giúp quá trình kiểm tra diễn ra thuận lợi, đem lại kết quả chuẩn xác nhất.