Xét nghiệm gì để biết thiếu máu và các chỉ số cần kiểm tra

Xét nghiệm thiếu máu là gì?

Xét nghiệm chẩn đoán thiếu máu bao gồm một chuỗi các bước thăm dò từ cơ bản đến chuyên sâu, bắt đầu từ kiểm tra tổng thể các thành phần tế bào máu ngoại vi cho đến phân tích sâu các chỉ số vi chất, chức năng tủy xương và cấu trúc huyết sắc tố. Mỗi loại xét nghiệm mang một giá trị chẩn đoán riêng biệt, giúp giải đáp hai câu hỏi cốt lõi: cơ thể có thực sự thiếu máu hay không và nguyên nhân nào đang trực tiếp gây ra tình trạng này.

Thông qua việc phối hợp nhịp nhàng giữa nhiều xét nghiệm, bác sĩ chuyên khoa huyết học có thể phân loại chính xác các thể thiếu máu như thiếu máu do thiếu sắt, thiếu máu hồng cầu to do thiếu hụt vitamin, tan máu tự miễn, bệnh huyết sắc tố di truyền hoặc suy giảm chức năng sinh máu tại tủy xương. Quá trình kiểm tra bài bản này là cơ sở vững chắc để xây dựng phương án can thiệp trúng đích và an toàn cho người bệnh.

Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi

Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi hay công thức máu toàn bộ là chỉ định đầu tay và quan trọng nhất khi nghi ngờ thiếu máu. Xét nghiệm này cung cấp thông tin chi tiết về số lượng hồng cầu, nồng độ huyết sắc tố Hemoglobin và thể tích khối hồng cầu Hematocrit.

Bên cạnh đó, các chỉ số kích thước và hình thái như thể tích trung bình hồng cầu MCV, lượng huyết sắc tố trung bình MCH và nồng độ huyết sắc tố trung bình MCHC giúp bác sĩ bước đầu phân loại thiếu máu hồng cầu nhỏ, hồng cầu to hay hồng cầu bình sắc, tạo định hướng rõ ràng cho các bước thăm dò tiếp theo.

Xét nghiệm định lượng sắt huyết thanh và ferritin

Sau khi xác định có tình trạng hồng cầu nhỏ nhược sắc, bác sĩ thường chỉ định bộ xét nghiệm đánh giá chuyển hóa sắt bao gồm định lượng sắt huyết thanh và ferritin. Ferritin là protein phản ánh lượng sắt dự trữ trong các mô của cơ thể.

Chỉ số ferritin giảm là bằng chứng rõ nét của thiếu máu do thiếu sắt, thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, người ăn chay trường hoặc người bị mất máu rỉ rả đường tiêu hóa. Ngược lại, nếu sắt huyết thanh và ferritin tăng cao, bác sĩ sẽ cân nhắc các bệnh lý huyết học khác như Thalassemia hoặc rối loạn quá tải sắt.

Định lượng transferrin và khả năng gắn sắt toàn phần

Xét nghiệm khả năng gắn sắt toàn phần TIBC và nồng độ transferrin huyết thanh cho biết lượng protein có nhiệm vụ vận chuyển sắt trong tuần hoàn. Kết hợp chỉ số này với sắt huyết thanh sẽ tính được độ bão hòa transferrin.

Trong trường hợp cơ thể thiếu hụt sắt, nồng độ transferrin và TIBC thường tăng cao như một phản xạ bù trừ nhằm tăng cường bắt giữ sắt, trong khi độ bão hòa transferrin lại giảm sút. Các chỉ số này hỗ trợ đắc lực trong việc phân biệt thiếu máu do thiếu sắt với thiếu máu trong các bệnh lý viêm mạn tính.

Xét nghiệm đếm số lượng hồng cầu lưới

Hồng cầu lưới là những hồng cầu non mới được giải phóng từ tủy xương vào máu ngoại vi. Đếm số lượng hồng cầu lưới giúp bác sĩ đánh giá chức năng tạo máu và phản ứng sinh hồng cầu của tủy xương trước tình trạng thiếu máu.

Nếu số lượng hồng cầu lưới tăng cao, điều này chứng tỏ tủy xương đang tích cực hoạt động để bù đắp lượng máu bị mất hoặc bị phá hủy nhanh chóng do xuất huyết cấp hoặc tan máu. Ngược lại, chỉ số hồng cầu lưới giảm thấp cảnh báo tủy xương suy giảm khả năng sản xuất, gặp trong suy tủy xương hoặc thiếu hụt nguyên liệu nghiêm trọng.

Định lượng vitamin B12 và axit folic trong máu

Khi kết quả công thức máu ghi nhận thiếu máu hồng cầu to với chỉ số MCV tăng cao, bác sĩ sẽ chỉ định định lượng nồng độ vitamin B12 và axit folic trong huyết thanh. Hai vi chất này giữ vai trò sống còn trong quá trình phân chia tế bào và tổng hợp ADN của dòng hồng cầu.

Sự thiếu hụt một trong hai yếu tố này khiến hồng cầu không thể phân chia bình thường, dẫn đến kích thước to bất thường nhưng dễ vỡ và giảm số lượng lưu hành. Tình trạng này hay gặp ở người có bệnh lý đường tiêu hóa gây kém hấp thu, người cắt dạ dày hoặc người ăn uống thiếu chất kéo dài.

Điện di huyết sắc tố xác định bệnh lý di truyền

Điện di huyết sắc tố là xét nghiệm chuyên sâu nhằm phân tích thành phần và tỷ lệ các loại hemoglobin trong hồng cầu như HbA1, HbA2 và HbF, đồng thời phát hiện các biến thể bất thường như HbH, HbE hay HbS.

Xét nghiệm này có giá trị quyết định trong việc chẩn đoán các bệnh lý huyết sắc tố di truyền, tiêu biểu là bệnh tan máu bẩm sinh Thalassemia. Người mắc bệnh thường có biểu hiện thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc kéo dài nhưng lượng sắt dự trữ trong cơ thể vẫn bình thường hoặc thậm chí dư thừa.

Xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân và tủy đồ

Bên cạnh các xét nghiệm tế bào máu, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm tìm máu ẩn trong phân FOBT để phát hiện tình trạng xuất huyết tiêu hóa vi thể từ viêm loét dạ dày, polyp hoặc u đại trực tràng, vốn là nguyên nhân gây mất máu âm thầm.

Trong những trường hợp thiếu máu nặng không rõ căn nguyên hoặc nghi ngờ bệnh lý ác tính hệ tạo máu, chọc hút dịch tủy và sinh thiết tủy xương sẽ được thực hiện. Tủy đồ cung cấp bức tranh chi tiết về mật độ tế bào và quá trình biệt hóa của từng dòng tế bào máu trong tủy xương.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm máu cần được đối chiếu toàn diện với triệu chứng lâm sàng, tiền sử dùng thuốc và bệnh sử gia đình bởi bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các chế phẩm chứa sắt hoặc vitamin liều cao để tự điều trị khi chưa có kết luận chẩn đoán cụ thể, vì việc dùng sai chỉ định có thể gây quá tải sắt tại gan tim hoặc che lấp các tổn thương xuất huyết nghiêm trọng bên trong đường tiêu hóa.

Tóm tắt

Kiểm tra máu định kỳ hoặc khi có dấu hiệu bất thường là bước quan trọng giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu máu. Thay vì tự suy đoán hoặc tự uống viên sắt, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được chỉ định xét nghiệm phù hợp, từ đó tìm đúng căn nguyên và nhận phác đồ can thiệp an toàn từ bác sĩ.