Xét nghiệm đờm AFB âm tính có ý nghĩa gì đối với chẩn đoán bệnh lao

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Xét nghiệm đờm AFB là một trong những chỉ định cận lâm sàng đầu tay và quen thuộc nhất được áp dụng để tầm soát, phát hiện bệnh lao phổi cũng như theo dõi quá trình đáp ứng điều trị của người bệnh. Khi cầm trên tay phiếu trả kết quả ghi nhận xét nghiệm đờm AFB âm tính, nhiều người thường băn khoăn không biết tình trạng hô hấp của mình đã thực sự an toàn hay chưa.

Về bản chất y khoa, kết quả âm tính phản ánh rằng tại thời điểm lấy mẫu kiểm tra, kỹ thuật viên không quan sát thấy trực khuẩn kháng cồn kháng toan hiện diện trên lam kính nhuộm đờm. Dẫu vậy, đây chưa phải là căn cứ tuyệt đối để khẳng định người bệnh hoàn toàn không mắc bệnh lao nếu các triệu chứng lâm sàng như ho dai dẳng, sốt nhẹ về chiều hay sụt cân vẫn đang tiếp diễn. Việc hiểu đúng bản chất của kết quả này sẽ giúp người bệnh có hướng theo dõi sức khỏe chủ động và phối hợp nhịp nhàng với bác sĩ chuyên khoa hô hấp.

Xét nghiệm đờm AFB âm tính là gì?

Xét nghiệm đờm AFB viết tắt từ Acid-Fast Bacilli là kỹ thuật nhuộm soi đờm tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan dưới kính hiển vi quang học, đóng vai trò nền tảng trong chiến lược phòng chống bệnh lao của ngành y tế. Kỹ thuật này dựa trên đặc tính thành tế bào của vi khuẩn lao chứa hàm lượng lipid và acid mycolic rất cao, giúp chúng giữ lại phẩm nhuộm màu đỏ Fuchsin ngay cả khi đã được tẩy bằng dung dịch cồn acid. Một kết quả xét nghiệm đờm AFB âm tính cho thấy tại thời điểm khảo sát, không phát hiện thấy trực khuẩn kháng toan đạt ngưỡng nhận diện quang học trên các vi trường của lam kính. Tuy nhiên, xét nghiệm nhuộm soi trực tiếp có ngưỡng phát hiện giới hạn, do đó việc phân tích kết quả luôn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa hình ảnh tổn thương phổi, triệu chứng thực thể và các kỹ thuật cận lâm sàng có độ nhạy cao hơn.

Ý nghĩa y khoa cơ bản của kết quả xét nghiệm đờm AFB âm tính

Xét nghiệm đờm AFB là phương pháp nhuộm soi trực tiếp tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan dưới kính hiển vi quang học, chủ yếu nhằm tầm soát vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây bệnh lao phổi. Khi mẫu bệnh phẩm cho kết quả âm tính, điều này đồng nghĩa với việc kỹ thuật viên không phát hiện thấy trực khuẩn kháng cồn kháng toan trong số lượng vi trường được khảo sát theo quy chuẩn kỹ thuật. Về mặt dịch tễ học và lâm sàng, kết quả này thường cho thấy số lượng vi khuẩn trong đường dẫn khí đang ở mức rất thấp dưới ngưỡng phát hiện quang học, hoặc mẫu bệnh phẩm không chứa vi khuẩn tại thời điểm lấy mẫu. Do đó, người bệnh có kết quả âm tính thường có nguy cơ lây truyền vi khuẩn qua những giọt bắn đường hô hấp thấp hơn đáng kể so với những trường hợp có kết quả soi kính dương tính.

Vì sao kết quả AFB âm tính chưa thể loại trừ hoàn toàn bệnh lao

Mặc dù có giá trị định hướng quan trọng, xét nghiệm đờm AFB âm tính không đồng nghĩa với việc khẳng định người bệnh hoàn toàn không mắc bệnh lao phổi. Giới hạn lớn nhất của kỹ thuật nhuộm soi trực tiếp là độ nhạy tương đối hạn chế, chỉ phát hiện được khi mật độ vi khuẩn đạt từ khoảng năm nghìn đến mười nghìn trực khuẩn trong mỗi mililit đờm. Nếu tổn thương nhu mô phổi ở thể nhẹ, hang lao chưa thông vào lòng phế quản hoặc quá trình lấy mẫu không đúng kỹ thuật khiến bệnh phẩm chỉ chứa nước bọt, kết quả soi vẫn có thể âm tính giả. Bên cạnh đó, những người suy giảm miễn dịch hoặc nhiễm HIV thường có số lượng vi khuẩn bài xuất ra ngoài đường thở rất ít, khiến việc phát hiện trực khuẩn qua phương pháp nhuộm soi truyền thống gặp nhiều trở ngại.

Tầm quan trọng của chất lượng mẫu bệnh phẩm đối với kết quả xét nghiệm

Chất lượng mẫu bệnh phẩm đóng vai trò quyết định đến độ tin cậy của kết quả xét nghiệm đờm AFB. Đờm đạt tiêu chuẩn phải được khạc sâu từ phế quản và đường hô hấp dưới, thường có độ nhầy đặc, màu vàng, xanh hoặc có thể lẫn chút vệt máu, hoàn toàn khác với nước bọt lỏng ở khoang miệng. Nếu người bệnh chỉ nhổ nước bọt hoặc chất nhầy từ vòm họng, nồng độ vi khuẩn kháng toan nếu có cũng sẽ bị pha loãng nghiêm trọng dẫn đến hiện tượng âm tính giả. Do đó, quy trình chuẩn thường yêu cầu kiểm tra ít nhất hai đến ba mẫu đờm liên tiếp vào các thời điểm khác nhau, đặc biệt là mẫu đờm đầu tiên ngay sau khi ngủ dậy vào buổi sáng nhằm tối ưu hóa mật độ vi khuẩn có trong chất tiết đường thở.

Các bước thăm dò y khoa tiếp theo khi nghi ngờ lao phổi

Khi kết quả soi đờm trực tiếp trả về âm tính nhưng người bệnh vẫn xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ như ho khan hoặc ho có đờm kéo dài trên hai tuần, sốt nhẹ về chiều, đổ mồ hôi trộm ban đêm và sút cân không rõ nguyên nhân, bác sĩ chuyên khoa lao và bệnh phổi sẽ chỉ định thêm các biện pháp chẩn đoán chuyên sâu. Kỹ thuật sinh học phân tử Real-time PCR hay GeneXpert MTB/RIF là lựa chọn phổ biến nhờ khả năng khuếch đại đoạn gen đặc hiệu, giúp phát hiện vi khuẩn lao với độ nhạy vượt trội ngay cả khi nồng độ vi khuẩn trong mẫu bệnh phẩm rất thấp, đồng thời xác định sớm tình trạng kháng thuốc Rifampicin. Ngoài ra, nuôi cấy vi khuẩn lao trên môi trường lỏng hoặc môi trường đặc là tiêu chuẩn vàng giúp khẳng định chẩn đoán và thực hiện kháng sinh đồ định hướng điều trị. Chụp X quang ngực thẳng hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực cũng cung cấp hình ảnh trực quan về các tổn thương thâm nhiễm, nốt hoặc hang lao ở đỉnh phổi.

Những việc người bệnh cần lưu ý sau khi nhận kết quả xét nghiệm

Sau khi nhận kết quả xét nghiệm đờm AFB âm tính, việc cần làm trước hết là mang phiếu kết quả quay lại phòng khám chuyên khoa hô hấp để bác sĩ đối chiếu trực tiếp với các dấu hiệu thực thể và tiền sử tiếp xúc nguồn lây. Người bệnh tuyệt đối không nên chủ quan bỏ qua các đợt tái khám nếu tình trạng ho sốt chưa thuyên giảm. Trong sinh hoạt hằng ngày, người đang có triệu chứng hô hấp cần duy trì thói quen đeo khẩu trang y tế tại nơi đông người, che miệng bằng khăn giấy khi ho hoặc hắt hơi và thu gom xử lý giấy lau đúng nơi quy định. Việc giữ không gian sống thông thoáng, mở cửa sổ đón ánh nắng tự nhiên và tránh ở trong phòng kín bật điều hòa nhiệt độ thấp cũng góp phần làm giảm thiểu đáng kể mật độ mầm bệnh trong môi trường không khí.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho quyết định chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa lao và bệnh phổi. Người bệnh không được dựa vào kết quả đờm AFB âm tính để tự ý dừng tái khám, tự chẩn đoán nguyên nhân gây ho hoặc tự mua thuốc kháng sinh sử dụng tại nhà. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường như ho ra máu, sốt cao kéo dài hoặc khó thở tăng dần, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa hô hấp để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Kết quả xét nghiệm đờm AFB âm tính là tín hiệu ban đầu cho thấy nồng độ vi khuẩn trong đờm thấp hoặc khả năng lây nhiễm qua đường thở giảm, nhưng không loại trừ hoàn toàn bệnh lao phổi. Người bệnh cần giữ tâm lý bình tĩnh, tuân thủ hướng dẫn khám chuyên khoa hô hấp và thực hiện đầy đủ các kiểm tra bổ sung để có đánh giá y khoa chuẩn xác nhất.