Xét nghiệm chức năng gan thận bao gồm những chỉ số nào và lưu ý khi thực hiện

Xét nghiệm chức năng gan thận là gì?

Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò then chốt trong chu trình chuyển hóa các chất dinh dưỡng, tổng hợp yếu tố thiết yếu và thanh lọc các chất độc hại ra khỏi tuần hoàn. Gan hoạt động như một nhà máy sinh học xử lý thuốc, chuyển hóa lipid, glucid và sản xuất các protein quan trọng như albumin hay các yếu tố đông máu. Trong khi đó, thận liên tục lọc hàng trăm lít máu mỗi ngày để tái hấp thu nước, cân bằng điện giải và bài tiết các sản phẩm chuyển hóa cuối cùng qua đường nước tiểu.

Xét nghiệm chức năng gan thận là tập hợp các xét nghiệm sinh hóa định lượng nồng độ các chất hòa tan trong huyết tương hoặc huyết thanh. Kết quả này không chỉ giúp đánh giá mức độ toàn vẹn của tế bào gan và màng lọc cầu thận, mà còn cung cấp cơ sở để bác sĩ theo dõi tiến triển bệnh, tiên lượng sức khỏe và điều chỉnh liều lượng thuốc điều trị an toàn cho người bệnh.

Các chỉ số đánh giá chức năng và tổn thương tế bào gan

Kiểm tra chức năng gan thường tập trung vào các nhóm chỉ số phản ánh mức độ hủy hoại tế bào gan và khả năng bài tiết chuyển hóa. Nhóm men gan bao gồm alanine aminotransferase viết tắt là ALT và aspartate aminotransferase viết tắt là AST. Khi tế bào gan bị tổn thương do virus, rượu bia hoặc thuốc, các enzyme này sẽ phóng thích nhiều vào máu làm chỉ số tăng lên. Ngoài ra, enzyme alkaline phosphatase viết tắt là ALP và gamma glutamyl transferase viết tắt là GGT giúp đánh giá tình trạng tắc nghẽn đường dẫn mật và tổn thương liên quan đến độc chất.

Bên cạnh các men gan, xét nghiệm còn đo lường bilirubin bao gồm bilirubin toàn phần, trực tiếp và gián tiếp để phát hiện các rối loạn chuyển hóa sắc tố mật gây vàng da. Khả năng tổng hợp protein của gan được phản ánh qua nồng độ albumin và protein toàn phần trong huyết thanh. Khi gan suy giảm chức năng mạn tính, lượng albumin do gan sản xuất có thể giảm sút, kéo theo hiện tượng phù nề hoặc ứ dịch trong cơ thể.

Các chỉ số phản ánh chức năng lọc của thận

Để kiểm tra hoạt động bài tiết và lọc của thận, các bác sĩ dựa chủ yếu vào chỉ số creatinine huyết thanh và urea máu. Creatinine là sản phẩm chuyển hóa tự nhiên từ quá trình thoái giáng creatin phosphat tại các mô cơ. Do creatinine được bài tiết hầu như hoàn toàn qua thận mà không bị tái hấp thu đáng kể, nồng độ của chất này trong máu là cơ sở đáng tin cậy để ước tính mức lọc cầu thận.

Chỉ số urea hay ure nitrogen trong máu phản ánh lượng chất thải từ chuyển hóa chất đạm. Khi chức năng lọc của cầu thận suy giảm, cả creatinine và urea đều có xu hướng tích tụ lại trong máu. Dựa trên nồng độ creatinine cùng với tuổi, giới tính và cân nặng, bác sĩ sẽ tính toán mức lọc cầu thận ước tính để phân loại giai đoạn hoạt động của thận. Ngoài ra, việc kết hợp xét nghiệm các chất điện giải như natri, kali, clo cũng giúp đánh giá khả năng cân bằng nội môi mà thận đảm nhiệm.

Những trường hợp được khuyến nghị nên làm xét nghiệm

Xét nghiệm chức năng gan và thận được chỉ định định kỳ trong các đợt khám sức khỏe tổng quát nhằm rà soát sớm những tổn thương thầm lặng. Nhiều bệnh lý mạn tính tại gan và thận diễn tiến rất âm thầm, không bộc lộ triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu, do đó xét nghiệm sinh hóa máu là công cụ hữu hiệu để phát hiện sớm các bất thường.

Các đối tượng cần chú trọng kiểm tra bao gồm người mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, người có thói quen sử dụng rượu bia thường xuyên hoặc người có tiền sử gia đình mắc bệnh thận, viêm gan virus B và C. Ngoài ra, những người đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính như thuốc hạ huyết áp, thuốc hạ mỡ máu nhóm statin, kháng sinh dài ngày hoặc thuốc chống viêm không steroid cũng cần được theo dõi chức năng gan thận định kỳ để kịp thời phát hiện tác dụng phụ.

Lưu ý quan trọng cần chuẩn bị trước khi xét nghiệm

Để kết quả xét nghiệm phản ánh đúng thực trạng sinh lý của cơ thể, người đi khám cần tuân thủ một số hướng dẫn chuẩn bị trước khi lấy mẫu máu. Thông thường, người bệnh cần nhịn ăn trong khoảng từ 8 đến 12 giờ trước thời điểm xét nghiệm, bởi thức ăn chứa nhiều đạm và chất béo có thể làm tăng tạm thời nồng độ mỡ máu, urea hoặc ảnh hưởng đến độ trong của huyết thanh.

Người đi xét nghiệm vẫn có thể uống nước lọc bình thường để tránh cơ thể bị thiếu nước, gây cô đặc máu làm sai lệch chỉ số nồng độ. Cần tránh uống rượu bia, nước ngọt có gas và không sử dụng các chất kích thích trong vòng 24 đến 48 giờ trước khi làm xét nghiệm. Bên cạnh đó, người đang dùng bất kỳ loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn hoặc thực phẩm chức năng nào cũng nên thông báo đầy đủ với bác sĩ để có hướng dẫn tạm dừng phù hợp nếu cần thiết.

Lưu ý an toàn

Các chỉ số sinh hóa máu chỉ mang tính chất phản ánh tại thời điểm lấy mẫu và có thể dao động do nhiều yếu tố sinh lý như chế độ ăn uống, tình trạng căng thẳng hay mức độ vận động trước đó. Một chỉ số đơn lẻ nằm ngoài khoảng tham chiếu không đủ để khẳng định tình trạng bệnh lý cụ thể. Người bệnh tuyệt đối không tự đọc kết quả để tự chẩn đoán, không tự mua thuốc điều trị hoặc tự ý ngưng các loại thuốc đang dùng mà cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ.

Tóm tắt

Xét nghiệm chức năng gan và thận là phương pháp cận lâm sàng cơ bản nhưng có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ sức khỏe lâu dài. Việc chủ động kiểm tra định kỳ, kết hợp tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa và duy trì thói quen sống lành mạnh sẽ giúp mỗi người phát hiện sớm các nguy cơ, từ đó bảo vệ hai cơ quan chuyển hóa quan trọng nhất của cơ thể.