Xét nghiệm chức năng gan là gì và các chỉ số thường gặp

Xét nghiệm chức năng gan là gì?

Xét nghiệm chức năng gan là một chuỗi các xét nghiệm sinh hóa máu được thực hiện để đo lường nồng độ những loại enzyme, protein và sắc tố đặc trưng liên quan đến hoạt động của gan. Khi tế bào gan bị viêm nhiễm, tổn thương hoại tử hoặc đường mật bị tắc nghẽn, các chất này sẽ rò rỉ vào dòng tuần hoàn hoặc thay đổi nồng độ một cách bất thường.

Mục đích chính của xét nghiệm bao gồm tầm soát bệnh lý gan tiềm ẩn trong khám sức khỏe định kỳ, hỗ trợ chẩn đoán nguyên nhân khi người bệnh có biểu hiện mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc đau vùng hạ sườn phải. Ngoài ra, xét nghiệm còn giúp bác sĩ theo dõi tiến triển của các bệnh viêm gan mạn tính, xơ gan, gan nhiễm mỡ và đánh giá tác động phụ của một số loại thuốc điều trị lên tế bào gan.

Nhóm xét nghiệm đánh giá tổn thương tế bào gan

Nhóm xét nghiệm men gan phản ánh trực tiếp tình trạng hủy hoại tế bào nhu mô gan. Hai chỉ số men gan quen thuộc nhất là Alanine aminotransferase (ALT, hay SGPT) và Aspartate aminotransferase (AST, hay SGOT). Trong điều kiện bình thường, những enzyme này chủ yếu tồn tại bên trong tế bào gan và chỉ có một lượng nhỏ hiện diện trong máu.

Khi màng tế bào gan bị phá vỡ do virus viêm gan, bia rượu hoặc ngộ độc thuốc, ALT và AST sẽ tràn vào máu khiến chỉ số huyết thanh tăng cao. Trong đó, ALT mang tính đặc hiệu cho gan cao hơn, còn AST còn có mặt ở tim, cơ vân và thận. Mức độ tăng của men gan gợi ý mức độ tổn thương tế bào đang diễn ra cấp tính hay mạn tính, hỗ trợ bác sĩ nhận định sơ bộ tình trạng bệnh.

Nhóm xét nghiệm phản ánh tình trạng tắc mật

Để đánh giá tình trạng lưu thông của dịch mật và phát hiện nguy cơ ứ mật, bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm Phosphatase kiềm (ALP) và Gamma-glutamyl transferase (GGT). Đây là hai enzyme phân bố nhiều ở màng tế bào biểu mô đường mật và các mô lân cận.

Khi đường dẫn mật bị tắc nghẽn do sỏi mật, khối u hoặc viêm đường mật, nồng độ ALP trong huyết tương thường tăng vọt. Do ALP cũng có ở xương và nhau thai, chỉ số GGT thường được đối chiếu song song nhằm khẳng định nguồn gốc tăng có thực sự xuất phát từ hệ gan mật hay không. Bên cạnh đó, GGT là chỉ số rất nhạy cảm với rượu bia; việc sử dụng chất cồn thường xuyên sẽ khiến nồng độ enzyme này tăng cao đáng kể.

Xét nghiệm sắc tố mật bilirubin

Bilirubin là sắc tố màu vàng được sinh ra từ quá trình thoái hóa tự nhiên của hồng cầu già trong cơ thể. Sau khi hình thành, bilirubin gián tiếp đi theo máu về gan để được liên hợp thành bilirubin trực tiếp, rồi bài tiết vào dịch mật xuống đường tiêu hóa.

Xét nghiệm sắc tố mật đo lường bilirubin toàn phần, bilirubin trực tiếp và bilirubin gián tiếp. Sự tích tụ bilirubin trong máu là nguyên nhân chính gây ra tình trạng vàng da, vàng mắt và nước tiểu sẫm màu. Dựa vào tỷ lệ của từng loại bilirubin tăng cao, bác sĩ có thể phân biệt được tổn thương nằm ở giai đoạn trước gan do tan máu, tại nhu mô gan do viêm gan hoặc sau gan do sỏi gây tắc nghẽn ống dẫn mật.

Nhóm xét nghiệm đánh giá chức năng tổng hợp của gan

Bên cạnh việc kiểm tra mức độ hoại tử tế bào, việc đánh giá khả năng tổng hợp của gan được thực hiện qua xét nghiệm albumin huyết thanh và thời gian đông máu. Gan là cơ quan độc quyền sản xuất albumin, loại protein chủ lực giúp duy trì áp lực keo trong lòng mạch máu và vận chuyển các dưỡng chất.

Khi tế bào gan bị tổn thương nghiêm trọng hoặc tiến triển thành xơ gan, lượng albumin tạo ra suy giảm, dễ dẫn tới triệu chứng phù chân hoặc tích tụ dịch trong khoang bụng. Đồng thời, gan chịu trách nhiệm tổng hợp các yếu tố đông máu. Xét nghiệm thời gian prothrombin (PT) hoặc chỉ số INR kéo dài là dấu hiệu cảnh báo chức năng tổng hợp của gan đang suy giảm rõ rệt, cần được can thiệp y tế kịp thời.

Những lưu ý cần chuẩn bị trước khi lấy máu xét nghiệm

Để kết quả xét nghiệm đạt độ chuẩn xác cao, người bệnh cần tuân thủ một số hướng dẫn chuẩn bị trước khi lấy mẫu máu. Người bệnh thường được khuyến cáo nhịn ăn từ sáu đến tám tiếng, nhất là khi thực hiện cùng lúc với các xét nghiệm mỡ máu hoặc đường huyết. Trong thời gian này, bạn vẫn có thể uống nước lọc lượng vừa phải để tránh mất nước làm cô đặc máu.

Ngoài ra, người xét nghiệm tuyệt đối không uống rượu bia trong ít nhất bốn mươi tám tiếng trước ngày khám, bởi chất cồn có thể làm tăng men gan tạm thời gây sai lệch kết quả. Bạn cũng cần chủ động thông báo cho bác sĩ danh sách các loại thuốc, thực phẩm chức năng hoặc thảo mộc đang sử dụng để được tư vấn thời điểm xét nghiệm phù hợp nhất.

Lưu ý an toàn

Kết quả xét nghiệm chức năng gan chỉ phản ánh tình trạng sinh hóa tại thời điểm lấy mẫu và không thể dùng đơn lẻ để khẳng định bệnh lý cụ thể. Các chỉ số men gan có thể tăng thoáng qua do dùng một số loại thuốc thông thường hoặc căng thẳng thể chất. Người bệnh tuyệt đối không tự ý hoang mang, tự chẩn đoán bệnh hay tự mua các loại thuốc bổ gan, thuốc thải độc không rõ nguồn gốc. Việc đọc kết quả xét nghiệm cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa, kết hợp cùng triệu chứng lâm sàng và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm ổ bụng.

Tóm tắt

Xét nghiệm chức năng gan là phương pháp đơn giản nhưng mang lại giá trị cao trong việc theo dõi sức khỏe và phát hiện sớm các bệnh lý gan mật. Chủ động khám định kỳ, làm xét nghiệm theo chỉ dẫn y khoa và xây dựng chế độ sinh hoạt lành mạnh là chìa khóa giúp bảo vệ lá gan luôn khỏe mạnh.