Xét nghiệm bệnh dại có chính xác không và những điều cần biết
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Nhiều người sau khi bị chó, mèo hoặc động vật hoang dã cào cắn thường tìm kiếm các dịch vụ xét nghiệm bệnh dại với hy vọng biết được bản thân có nhiễm virus hay không để quyết định việc tiêm phòng. Tâm lý lo ngại tác dụng phụ của vắc xin hoặc mong muốn tìm một kết quả xét nghiệm tức thì là điều rất phổ biến trong cộng đồng.
Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa truyền nhiễm, không có xét nghiệm lâm sàng nào giúp phát hiện chính xác virus dại trong thời gian ủ bệnh ở người. Việc chờ đợi làm xét nghiệm thay vì tiêm chủng dự phòng ngay lập tức là một sai lầm nghiêm trọng có thể cướp đi cơ hội sống sót duy nhất của người bị phơi nhiễm.
Xét nghiệm bệnh dại là gì?
Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm cấp tính ở hệ thần kinh trung ương do virus dại thuộc giống Lyssavirus gây ra, lây truyền từ động vật có vú sang người chủ yếu qua vết cắn, cào hoặc tiếp xúc niêm mạc với nước bọt nhiễm virus. Thời gian ủ bệnh dại rất thay đổi, thông thường kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, đôi khi lên tới hơn một năm tùy thuộc vào nồng độ virus xâm nhập và khoảng cách từ vị trí tổn thương đến thần kinh trung ương. Trong suốt thời gian này, virus dại di chuyển âm thầm dọc theo các sợi trục thần kinh mà không gây ra phản ứng viêm rõ rệt hay triệu chứng bất thường nào. Khi virus đã xâm nhập vào não bộ và bắt đầu nhân lên hàng loạt, bệnh nhân sẽ tiến triển sang giai đoạn viêm não cấp tính với biểu hiện cuồng loạn hoặc bại liệt. Điểm đặc thù nguy hiểm của bệnh dại là tỷ lệ tử vong gần như đạt mức 100% khi các triệu chứng lâm sàng đã chính thức bộc phát.
Lý do không thể xét nghiệm phát hiện virus dại trong giai đoạn ủ bệnh
Nhiều người lầm tưởng rằng có thể lấy mẫu máu hoặc dịch tiết ngay sau khi bị chó mèo cắn để kiểm tra sự hiện diện của virus dại. Tuy nhiên, về mặt sinh học phân tử và bệnh học truyền nhiễm, virus dại di chuyển trực tiếp từ vết thương qua các dây thần kinh ngoại biên để tiến dần về tủy sống và não bộ. Trong suốt giai đoạn ủ bệnh, lượng virus tại chỗ rất thấp và hầu như không xuất hiện trong máu hay dịch tiết cơ thể. Hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể cũng chưa kịp sản sinh lượng kháng thể đặc hiệu đủ để các xét nghiệm huyết thanh học thông thường nhận diện. Do đó, nếu tiến hành xét nghiệm trong giai đoạn này, kết quả chắc chắn sẽ cho âm tính giả. Âm tính giả tạo ra tâm lý chủ quan nguy hiểm, khiến người bị cắn bỏ lỡ thời điểm vàng tiêm chủng dự phòng sau phơi nhiễm.
Các phương pháp xét nghiệm bệnh dại khi đã xuất hiện triệu chứng
Các kỹ thuật xét nghiệm bệnh dại hiện đại chỉ được triển khai khi người bệnh đã bắt đầu phát tác các dấu hiệu lâm sàng như sợ nước, sợ gió, sốt, kích động hoặc co giật. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm sinh học phân tử RT-PCR để tìm kiếm vật liệu di truyền RNA của virus dại trong mẫu nước bọt, dịch não tủy hoặc mẫu sinh thiết da gáy nơi có nhiều đầu mút dây thần kinh. Ngoài ra, kỹ thuật nhuộm kháng thể huỳnh quang trực tiếp trên mẫu mô hoặc xét nghiệm huyết thanh học tìm kháng thể trung hòa trong dịch não tủy cũng có thể được áp dụng. Dù vậy, việc thu thập mẫu bệnh phẩm ở người sống đòi hỏi quy trình nghiêm ngặt và đôi khi cần lấy mẫu lặp lại nhiều lần vì virus không phải lúc nào cũng được bài tiết liên tục ra ngoài.
Độ chính xác và giá trị thực tế của xét nghiệm chẩn đoán bệnh dại
Khi người bệnh đã phát bệnh, các kỹ thuật chuyên sâu như RT-PCR hay nhuộm kháng thể huỳnh quang có độ nhạy và độ đặc hiệu tương đối cao trong việc khẳng định nguyên nhân gây viêm não tủy. Tuy nhiên, kết quả âm tính trong lần xét nghiệm đầu tiên vẫn không thể loại trừ hoàn toàn bệnh dại do sự phân bố virus không đồng đều trong cơ thể sống. Giá trị lớn nhất của xét nghiệm ở thời điểm này là phục vụ chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý thần kinh cấp tính khác như viêm não tự miễn, ngộ độc hay viêm màng não nhiễm khuẩn, đồng thời hỗ trợ giám sát dịch tễ học và y tế công cộng. Điều cần nhấn mạnh là một khi triệu chứng đã xuất hiện và xét nghiệm cho kết quả dương tính, bệnh dại gần như chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu nào có thể đảo ngược tình thế.
Quy trình xử trí chuẩn sau khi bị động vật nghi dại cắn hoặc cào
Vì xét nghiệm không thể giúp phát hiện sớm trong thời gian ủ bệnh, nguyên tắc xử trí sau phơi nhiễm hoàn toàn dựa trên hành động can thiệp y tế tức thì. Ngay sau khi bị động vật cắn hoặc cào, bước đầu tiên là rửa kỹ vết thương dưới vòi nước chảy liên tục kết hợp với xà phòng trong tối thiểu 15 phút, sau đó sát trùng lại bằng cồn y tế hoặc dung dịch sát khuẩn povidone iodine. Tuyệt đối không nặn máu, không đắp lá cây, không dùng thuốc nam và không khâu kín vết thương ngay nếu chưa có chỉ định ngoại khoa. Sau sơ cứu tại chỗ, người bị cắn cần đến ngay trung tâm tiêm chủng hoặc cơ sở y tế dự phòng để được bác sĩ đánh giá mức độ tổn thương, chỉ định tiêm vắc xin phòng dại và huyết thanh kháng dại kịp thời, kết hợp theo dõi con vật trong vòng 10 đến 14 ngày nếu con vật còn sống.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho chỉ định của bác sĩ. Người dân tuyệt đối không tự ý áp dụng các biện pháp thử dại dân gian, đắp thuốc lá, lấy nọc dại hoặc trì hoãn tiêm chủng để chờ kết quả xét nghiệm. Bất kỳ sự tiếp xúc nào với động vật nghi dại đều cần được thăm khám tại cơ sở y tế dự phòng uy tín trong thời gian sớm nhất.
Tóm tắt
Xét nghiệm bệnh dại không phải là công cụ tầm soát sớm để quyết định có tiêm phòng hay không. Khi bị động vật nghi dại cắn, xử trí vết thương đúng cách và tiêm vắc xin phòng dại kịp thời là biện pháp bảo vệ sự sống duy nhất. Hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được tư vấn phác đồ tiêm phòng phù hợp.
Nguồn tham khảo
- Springer Science and Business Media LLC: LN34 pan-lyssavirus real-time RT-PCR for post-mortem diagnosis of rabies in animals v1
- Faculty Opinions – Post-Publication Peer Review of the Biomedical Literature: Faculty Opinions recommendation of Multi-site evaluation of the LN34 pan-lyssavirus real-time RT-PCR assay for post-mortem rabies diagnostics
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm máu có phát hiện được bệnh dại khi mới bị cắn không?
Xét nghiệm máu thông thường không phát hiện được virus dại trong thời gian ủ bệnh. Virus di chuyển theo hệ thần kinh chứ không lưu hành tự do trong máu, vì vậy người bị cắn không nên tìm kiếm xét nghiệm máu mà cần đi tiêm phòng ngay.
Khi nào bác sĩ mới chỉ định xét nghiệm chẩn đoán bệnh dại?
Các xét nghiệm như RT-PCR dịch بز bọt hay sinh thiết da chỉ có giá trị khi người bệnh đã bắt đầu khởi phát các triệu chứng lâm sàng. Trong giai đoạn ủ bệnh, xét nghiệm không mang lại kết quả chẩn đoán tin cậy.
Có nên chờ xét nghiệm rồi mới tiêm vắc xin phòng dại không?
Không. Nếu chờ đợi xét nghiệm hoặc chờ triệu chứng xuất hiện, virus đã xâm nhập hệ thần kinh trung ương và tỷ lệ tử vong gần như tuyệt đối. Tiêm vắc xin và huyết thanh kháng dại càng sớm càng phát huy hiệu quả bảo vệ.
Thời gian ủ bệnh của virus dại thường kéo dài bao lâu?
Thời gian ủ bệnh dại dao động từ vài tuần đến vài tháng, phụ thuộc vào vị trí cắn và lượng virus xâm nhập. Trong suốt khoảng thời gian này, người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng và không thể phát hiện qua xét nghiệm thông thường.
Xét nghiệm động vật cắn có giúp xác định nguy cơ mắc dại không?
Xét nghiệm não động vật bằng kỹ thuật kháng thể huỳnh quang trực tiếp có độ chính xác rất cao. Tuy nhiên, việc này cần cơ quan thú y chuyên trách thực hiện và tuyệt đối không làm gián đoạn việc tiêm phòng của người bị cắn.
