Vỡ mắt cá chân: Nguyên nhân, dấu hiệu và các phương pháp phục hồi

Vỡ mắt cá chân là gì?

Vỡ mắt cá chân, hay còn gọi trong y khoa là gãy xương vùng mắt cá chân, xảy ra khi có sự gián đoạn cấu trúc xương tại khớp cổ chân. Khớp này được bao bọc bởi mắt cá trong thuộc đầu dưới xương chày, mắt cá ngoài thuộc đầu dưới xương mác và vòm mắt cá sau. Khi một lực tác động vượt quá sức chịu đựng cơ học của hệ thống xương và dây chằng, các vết nứt hoặc gãy rời hoàn toàn sẽ xuất hiện.

Tổn thương có thể chỉ dừng lại ở vết nứt đơn thuần tại mắt cá ngoài, hoặc phức tạp hơn như gãy hai mắt cá, gãy ba mắt cá kèm theo trật khớp cổ chân. Mắt cá chân đóng vai trò nâng đỡ toàn bộ trọng lượng cơ thể và duy trì sự linh hoạt khi vận động. Vì vậy, bất kỳ tổn thương gãy xương nào ở khu vực này cũng đòi hỏi việc đánh giá cẩn thận nhằm phòng ngừa nguy cơ biến dạng khớp, mất vững cổ chân và thoái hóa khớp cổ chân thứ phát sau chấn thương.

Các nguyên nhân và cơ chế gây vỡ mắt cá chân thường gặp

Vỡ mắt cá chân thường bắt nguồn từ những chuyển động vặn xoắn quá mức hoặc lực đè nén đột ngột tác động lên khớp cổ chân. Cơ chế chấn thương phổ biến nhất là bàn chân bị lật vào trong hoặc vặn ra ngoài đột ngột trong khi cổ chân đang chịu tải trọng, thường thấy khi bước hụt bậc cầu thang, sẩy chân vào hố gà hoặc đổi hướng chạy bất ngờ.

Bên cạnh đó, các tai nạn giao thông, té ngã từ trên cao hoặc va chạm trực tiếp trong các môn thể thao đối kháng như bóng đá, bóng rổ cũng là nguyên nhân gây ra các ca gãy xương phức tạp. Những người có mật độ xương giảm như người cao tuổi, phụ nữ sau mãn kinh hoặc người mắc bệnh loãng xương có nguy cơ gãy mắt cá chân cao hơn ngay cả sau những va vấp nhẹ trong sinh hoạt hàng ngày. Việc nhận biết cơ chế chấn thương giúp bác sĩ chấn thương chỉnh hình định hướng các vị trí tổn thương phối hợp trên phim chụp X-quang.

Dấu hiệu nhận biết và cách phân biệt với bong gân cổ chân

Người bị vỡ mắt cá chân thường nghe thấy tiếng rắc hoặc cảm giác xương gãy ngay tại thời điểm xảy ra tai nạn. Cơn đau nhói xuất hiện lập tức, tăng lên dữ dội khi chạm vào hoặc khi cố gắng dồn trọng lượng lên bàn chân bị thương. Vùng cổ chân nhanh chóng sưng to, bầm tím lan rộng xuống mu bàn chân và các ngón chân do máu tụ từ ổ gãy.

Trong những trường hợp gãy di lệch nhiều hoặc kèm trật khớp, khớp cổ chân có thể bị biến dạng rõ rệt so với bên lành. Rất nhiều người nhầm lẫn vỡ mắt cá chân với bong gân cổ chân thông thường dẫn đến xử trí chậm trễ. Mặc dù cả hai đều gây sưng đau, nhưng bong gân thường chỉ tổn thương dây chằng và người bệnh đôi khi vẫn có thể gượng bước đi được vài bước, trong khi vỡ mắt cá chân khiến chân gần như mất hoàn toàn khả năng chịu lực và điểm đau chói xuất hiện trực tiếp ngay trên bề mặt xương mắt cá.

Các phương pháp điều trị bảo tồn và phẫu thuật hiện nay

Mục tiêu chính trong điều trị vỡ mắt cá chân là đưa các mảnh xương về đúng vị trí giải phẫu và cố định vững chắc cho đến khi xương liền hoàn toàn. Đối với những trường hợp gãy không di lệch, đường gãy vững và khớp cổ chân không bị mất đối xứng, bác sĩ thường chỉ định điều trị bảo tồn bằng cách bất động khớp. Bệnh nhân có thể được mang nẹp thạch cao, bó bột hoặc sử dụng ủng cố định chuyên dụng trong khoảng thời gian từ bốn đến sáu tuần, kết hợp sử dụng nạng hỗ trợ di chuyển để tránh tì đè trọng lượng.

Ngược lại, khi ổ gãy có sự di lệch, gãy nhiều mảnh, gãy hở hoặc kèm theo đứt dây chằng gây mất vững khớp cổ chân nghiêm trọng, can thiệp phẫu thuật là cần thiết. Bác sĩ phẫu thuật chấn thương chỉnh hình sẽ tiến hành nắn chỉnh mở và kết hợp xương bên trong bằng nẹp vít kim loại để tái lập mặt khớp trơn nhẵn, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình liền xương và phục hồi chức năng vận động.

Quá trình hồi phục chức năng và chăm sóc tại nhà

Quá trình liền xương mắt cá chân thường kéo dài từ sáu đến mười hai tuần tùy thuộc vào cơ địa, mức độ tổn thương và phương pháp can thiệp. Trong những ngày đầu sau chấn thương hoặc sau mổ, người bệnh cần kê cao chân hơn mức tim khi nằm nghỉ để giảm phù nề, chườm lạnh gián tiếp quanh vùng sưng và giữ cho nẹp bột luôn khô ráo, sạch sẽ.

Sau giai đoạn bất động, tập vật lý trị liệu đóng vai trò quyết định trong việc khôi phục tầm vận động của cổ chân và ngăn ngừa cứng khớp, teo cơ. Kỹ thuật viên phục hồi chức năng sẽ hướng dẫn người bệnh thực hiện các bài tập gập duỗi ngón chân, xoay cổ chân nhẹ nhàng và tăng dần mức độ tì đè trọng lượng theo đúng tiến trình liền xương trên phim X-quang. Người bệnh cũng cần bổ sung dinh dưỡng đầy đủ với các thực phẩm giàu canxi, vitamin D, protein và hạn chế tuyệt đối việc hút thuốc lá vì nicotine làm chậm đáng kể quá trình tái tạo xương.

Lưu ý an toàn

Ngay sau khi gặp chấn thương nghi ngờ vỡ mắt cá chân, tuyệt đối không tự ý nắn bóp, bẻ khớp hoặc đắp các loại lá thuốc, dầu nóng dân gian vì có thể làm tổn thương thêm mạch máu và dây thần kinh. Người bệnh không được cố gắng đi lại tì đè lực lên chân đau. Mọi quyết định tháo bột, ngưng nẹp hoặc chuyển giai đoạn tập tì đè chịu lực đều phải do bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình đánh giá qua phim chụp X-quang kiểm tra. Nếu xuất hiện dấu hiệu tê bì bàn chân, tím tái đầu ngón hoặc sốt cao kèm vết mổ chảy dịch, cần đến ngay cơ sở y tế.

Tóm tắt

Vỡ mắt cá chân là một chấn thương cơ xương khớp nghiêm trọng cần được chẩn đoán chính xác và xử trí đúng phác đồ y khoa. Sự kết hợp giữa điều trị cố định phù hợp, theo dõi định kỳ và kiên trì tập phục hồi chức năng sẽ giúp khớp cổ chân lấy lại độ vững chắc, hạn chế tối đa di chứng đau mạn tính và giúp người bệnh sớm quay trở lại với các hoạt động sinh hoạt bình thường.