Virus Zika nguy hiểm như thế nào và cách phòng tránh virus Zika?

Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.

Virus Zika là mầm bệnh truyền nhiễm từng gây ra nhiều đợt bùng phát dịch quy mô lớn trên toàn cầu, để lại nỗi lo ngại sâu sắc cho sức khỏe cộng đồng. Mặc dù phần lớn người nhiễm virus Zika chỉ gặp các biểu hiện nhẹ như sốt, phát ban hoặc đau nhức cơ khớp, loại virus này lại tiềm ẩn nguy cơ gây ra những biến chứng y khoa đặc biệt nghiêm trọng. Đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là phụ nữ mang thai do nguy cơ dị tật phát triển hệ thần kinh ở thai nhi.

Hiểu rõ bản chất lây nhiễm, mức độ nguy hiểm thực tế và áp dụng các biện pháp phòng ngừa đúng đắn là chìa khóa để bảo vệ bản thân và gia đình trước sự lây lan của mầm bệnh. Dưới đây là những thông tin y khoa thiết thực về phương thức truyền bệnh, mối nguy hại tiềm ẩn cũng như các hướng dẫn phòng tránh hiệu quả trong đời sống hàng ngày.

Virus Zika là gì?

Virus Zika là một loại virus thuộc họ Flaviviridae, được phân lập lần đầu tiên vào năm 1947 tại khu rừng Zika thuộc Uganda. Virus này lưu hành chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi có mật độ phân bố dày đặc của muỗi Aedes. Thời gian ủ bệnh sau khi bị muỗi mang mầm bệnh đốt thường dao động từ vài ngày đến hai tuần. Hầu hết các đợt nhiễm virus Zika diễn ra trong âm thầm, không để lại di chứng lâu dài cho người khỏe mạnh bình thường. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các đợt dịch lớn đã làm sáng tỏ mối liên hệ trực tiếp giữa virus Zika với các tổn thương thần kinh nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và hội chứng thần kinh cấp tính ở người trưởng thành. Vì chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, việc nhận diện nguy cơ và chủ động phòng ngừa vẫn là ưu tiên hàng đầu trong y tế dự phòng.

Các con đường lây truyền chính của virus Zika

Virus Zika thuộc chi Flavivirus và lây truyền sang người chủ yếu thông qua vết đốt của muỗi Aedes bị nhiễm bệnh, đặc biệt là loài muỗi vằn Aedes aegypti và Aedes albopictus. Đây cũng chính là những vector truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue và sốt Chikungunya quen thuộc tại các vùng nhiệt đới. Khi muỗi hút máu người bệnh trong giai đoạn có virus trong máu, mầm bệnh sẽ nhân lên trong cơ thể muỗi rồi truyền sang người lành qua các vết chích tiếp theo. Ngoài đường muỗi đốt, virus Zika còn có thể lây truyền từ mẹ sang con qua nhau thai trong thai kỳ hoặc khi chuyển dạ. Đáng chú ý, virus này có khả năng tồn tại trong dịch sinh dục, dẫn đến việc lây lan qua quan hệ tình dục không an toàn mà không cần thông qua vật chủ trung gian là muỗi. Bên cạnh đó, các con đường hiếm gặp hơn bao gồm truyền máu hoặc phơi nhiễm trong phòng xét nghiệm y khoa.

Mức độ nguy hiểm và các biến chứng tiềm ẩn của virus Zika

Đa số người trưởng thành khi nhiễm virus Zika chỉ gặp các triệu chứng nhẹ hoặc thậm chí không có triệu chứng lâm sàng. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm nghiêm trọng nhất của virus Zika nằm ở khả năng gây dị tật bẩm sinh nặng nề cho thai nhi nếu người mẹ nhiễm bệnh trong thai kỳ, đặc biệt là ba tháng đầu. Virus có thể tấn công trực tiếp vào các tế bào tiền thân thần kinh của thai nhi, gây ra hội chứng Zika bẩm sinh với biểu hiện điển hình là tật đầu nhỏ, teo mô não, vôi hóa nội sọ, tổn thương võng mạc và cứng khớp bẩm sinh. Ở người lớn, dù tỷ lệ thấp, nhiễm virus Zika có mối liên hệ chặt chẽ với hội chứng Guillain-Barre, một bệnh lý tự miễn gây viêm đa dây thần kinh cấp tính, dẫn tới yếu cơ, liệt chi và suy hô hấp đe dọa tính mạng. Do đó, virus Zika là mối đe dọa sức khỏe cộng đồng đáng lo ngại đối với phụ nữ mang thai và sức khỏe thần kinh.

Cách phòng tránh virus Zika trong cộng đồng

Biện pháp cốt lõi để ngăn ngừa virus Zika là kiểm soát véc tơ truyền bệnh và ngăn ngừa muỗi đốt. Người dân cần chủ động dọn dẹp các vật dụng chứa nước đọng xung quanh nơi ở như chai lọ, vỏ dừa, lốp xe cũ, đậy kín nắp bể nước sinh hoạt và thả cá diệt bọ gậy định kỳ. Khi sinh hoạt hàng ngày, nên mặc quần áo dài tay sáng màu, ngủ trong màn kể cả ban ngày và sử dụng kem chống muỗi chứa DEET hoặc Picaridin đã được kiểm định an toàn. Lắp đặt lưới chắn côn trùng tại cửa sổ và cửa ra vào cũng giúp giảm đáng kể mật độ muỗi xâm nhập vào không gian sống. Đối với đường lây truyền qua tình dục, các cặp vợ chồng nên sử dụng bao cao su đúng cách hoặc kiêng quan hệ khi một trong hai người trở về từ khu vực đang có dịch lưu hành. Phụ nữ dự định mang thai cần cân nhắc hoãn du lịch đến các vùng có cảnh báo bùng phát dịch bệnh.

Chăm sóc và theo dõi sức khỏe khi nghi ngờ nhiễm virus Zika

Người nghi nhiễm virus Zika cần được nghỉ ngơi đầy đủ, uống nhiều nước để tránh mất nước và theo dõi sát các diễn biến bất thường của cơ thể. Có thể dùng thuốc hạ sốt Paracetamol theo đúng liều lượng hướng dẫn để giảm cảm giác đau mỏi và hạ nhiệt. Tuyệt đối không tự ý sử dụng Aspirin hay các thuốc kháng viêm không steroid như Ibuprofen khi chưa loại trừ hoàn toàn bệnh sốt xuất huyết Dengue, bởi nhóm thuốc này có nguy cơ làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nguy hiểm. Người bệnh nên cách ly tương đối trong phòng có lưới chắn muỗi hoặc ngủ màn để tránh bị muỗi đốt truyền mầm bệnh sang những người xung quanh. Trong trường hợp xuất hiện dấu hiệu yếu liệt chân tay, khó thở, sốt cao kéo dài hoặc đối tượng là phụ nữ đang mang thai, cần lập tức đến bệnh viện chuyên khoa để được theo dõi chuyên sâu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng, không thay thế cho việc khám bệnh, chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên sâu. Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc giảm đau kháng viêm khi chưa được bác sĩ chỉ định. Khi có biểu hiện nghi ngờ nhiễm virus hoặc bất kỳ dấu hiệu thần kinh bất thường nào, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được kiểm tra.

Tóm tắt

Virus Zika tuy gây bệnh cảnh nhẹ ở phần lớn người nhiễm nhưng lại tiềm ẩn rủi ro lớn đối với thai phụ và thai nhi. Chủ động tiêu diệt lăng quăng, phòng tránh muỗi đốt và quan hệ tình dục an toàn là những biện pháp thiết thực nhất để bảo vệ bản thân và gia đình. Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn kịp thời.