Virus O’nyong-nyong là gì và đặc điểm cấu tạo của loại virus này

Virus O’nyong-nyong là gì?

Virus O’nyong-nyong, thường viết tắt là ONNV, là một arbovirus thuộc chi Alphavirus, họ Togaviridae. Tên gọi O’nyong-nyong bắt nguồn từ một ngôn ngữ bản địa tại Uganda, mang ý nghĩa miêu tả cảm giác đau buốt làm gãy hoặc yếu xương khớp. Vi rút này có mối quan hệ kháng nguyên và di truyền rất gần gũi với virus Chikungunya và virus Semliki Forest.

Về mặt dịch tễ, virus O’nyong-nyong đã từng tạo ra những đợt bùng phát dịch quy mô lớn ở khu vực Đông Phi và Tây Phi, làm hàng triệu người mắc bệnh nhưng tỷ lệ tử vong hầu như rất thấp. Bệnh cảnh lâm sàng điển hình gồm sốt khởi phát đột ngột, đau nhiều khớp đối xứng, nổi ban sẩn dát và nổi hạch vùng cổ. Dù ít khi đe dọa trực tiếp đến tính mạng, tình trạng cứng và viêm khớp sau nhiễm vi rút có thể kéo dài gây suy giảm chất lượng cuộc sống tạm thời.

Đặc điểm cấu tạo phân tử của virus O’nyong-nyong

Cấu trúc của virus O’nyong-nyong có dạng hình cầu đối xứng hai mươi mặt với đường kính trung bình khoảng 65 đến 70 nanomet. Vi rút này có cấu tạo vỏ ngoài bằng lớp màng lipid kép có nguồn gốc từ màng tế bào vật chủ trong quá trình nảy chồi. Cắm trên bề mặt màng vỏ là các gai glycoprotein gồm E1 và E2, có chức năng nhận diện thụ thể tế bào và hỗ trợ quá trình xâm nhập vào tế bào đích.

Bên trong lớp vỏ bọc lipid là lõi capsid protein đối xứng chứa bộ gen vật chất di truyền. Hệ gen của virus O’nyong-nyong là một phân tử RNA chuỗi đơn dương (+ssRNA) có kích thước xấp xỉ 11,8 kilobase. Đầu năm phẩy của chuỗi RNA có cấu trúc mũ methyl hóa và đầu ba phẩy có đuôi poly-A tương tự như mRNA của tế bào nhân thực. Bộ gen mã hóa cho hai nhóm protein chính: các protein phi cấu trúc (nsP1 đến nsP4) chịu trách nhiệm sao chép nhân lên của vi rút và các protein cấu trúc phục vụ tạo vỏ hạt vi rút mới.

Cơ chế lây truyền đặc biệt qua muỗi Anopheles

Trong khi đa số các vi rút thuộc chi Alphavirus và Flavivirus lây truyền qua các loài muỗi thuộc chi Aedes hoặc Culex, virus O’nyong-nyong là một trong số rất hiếm các arbovirus lan truyền chủ yếu qua muỗi Anopheles. Hai loài trung gian truyền bệnh chính được xác định là Anopheles gambiae và Anopheles funestus, đây cũng là những véc-tơ truyền bệnh sốt rét quan trọng tại châu Phi.

Muỗi cái nhiễm virus O’nyong-nyong sau khi hút máu người bệnh trong giai đoạn có vi rút lưu hành tự do trong máu. Sau một khoảng thời gian nhân lên trong các cơ quan nội tạng và tuyến nước bọt của muỗi, véc-tơ có khả năng truyền vi rút sang người lành qua vết chích tiếp theo. Do vật chủ truyền bệnh là muỗi Anopheles, các vùng có mật độ muỗi sinh sản cao, đặc biệt là các vùng nông thôn ẩm ướt hoặc khu vực rừng nhiệt đới, thường có nguy cơ bùng phát dịch bệnh cao hơn.

Biểu hiện lâm sàng và tác động sức khỏe khi nhiễm virus

Thời gian ủ bệnh sau khi bị muỗi mang virus O’nyong-nyong đốt thường kéo dài từ vài ngày đến hơn một tuần. Khi phát bệnh, người nhiễm thường gặp triệu chứng sốt cao đột ngột kèm ớn lạnh, đau nhức đầu và đau mỏi cơ bắp. Dấu hiệu nổi bật nhất của bệnh là đau khớp nghiêm trọng, thường ảnh hưởng đến các khớp nhỏ và vừa ở bàn tay, cổ tay, đầu gối và mắt cá chân theo dạng đối xứng hai bên.

Bên cạnh đau khớp, bệnh nhân thường xuất hiện phát ban dạng sẩn dát ngứa rát trên thân mình và tứ chi, sưng hạch bạch huyết vùng cổ sau và đôi khi kèm theo đỏ mắt hoặc đau nhức hốc mắt. Các triệu chứng cấp tính thường tự giảm dần sau một đến hai tuần. Tuy nhiên, một số người bệnh có thể trải qua cảm giác mệt mỏi kéo dài hoặc đau nhức khớp âm ỉ trong vài tháng trước khi hồi phục hoàn toàn chức năng vận động.

Biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ phơi nhiễm

Hiện nay chưa có vắc-xin phòng ngừa đặc hiệu cũng như thuốc kháng vi rút điều trị nhắm trúng đích cho virus O’nyong-nyong. Vì vậy, biện pháp bảo vệ sức khỏe chủ động và hiệu quả nhất vẫn là ngăn ngừa muỗi đốt và kiểm soát véc-tơ truyền bệnh trong cộng đồng. Người dân sống hoặc đi du lịch đến các vùng có lưu hành dịch cần tuân thủ nghiêm ngặt các biện pháp phòng dịch cá nhân.

Các biện pháp khuyến cáo bao gồm ngủ trong màn tẩm hóa chất diệt muỗi, sử dụng kem hoặc thuốc xịt chống côn trùng có chứa hoạt chất an toàn được phê duyệt, mặc quần áo dài tay và lắp lưới chống muỗi tại các cửa sổ, cửa ra vào. Đồng thời, việc dọn dẹp môi trường sống, loại bỏ các vũng nước đọng quanh nhà và khai thông cống rãnh giúp hạn chế tối đa nơi muỗi Anopheles đẻ trứng và phát triển bọ gậy, từ đó giảm thiểu nguy cơ lây lan dịch bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất cung cấp kiến thức y khoa tham khảo và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên nghiệp. Khi xuất hiện các dấu hiệu sốt cấp tính, phát ban hoặc đau nhức khớp dữ dội sau khi tiếp xúc với muỗi hoặc trở về từ vùng có dịch bệnh lưu hành, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau, chống viêm hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định từ nhân viên y tế.

Tóm tắt

Virus O’nyong-nyong là một arbovirus gây sốt đau khớp đặc trưng với cơ chế lây truyền qua muỗi Anopheles và cấu trúc bộ gen RNA chuỗi đơn. Việc hiểu rõ bản chất cấu tạo và đường lây truyền giúp cộng đồng chủ động áp dụng các biện pháp diệt muỗi, phòng tránh muỗi đốt, bảo vệ sức khỏe bản thân và ngăn ngừa nguy cơ bùng phát bệnh truyền nhiễm.