Virus Chikungunya: Nguồn gốc lây nhiễm, triệu chứng và cách phòng ngừa

Virus Chikungunya là gì?

Virus Chikungunya thuộc họ Togaviridae, chi Alphavirus, được phát hiện lần đầu tiên tại Châu Phi và hiện nay đã xuất hiện ở nhiều quốc gia nhiệt đới cũng như á nhiệt đới. Tên gọi Chikungunya bắt nguồn từ một ngôn ngữ địa phương có nghĩa là làm cong queo, mô tả tư thế khom lưng của người bệnh do tình trạng đau khớp cấp tính gây ra. Virus không lây trực tiếp từ người sang người qua tiếp xúc thông thường mà phụ thuộc hoàn toàn vào sinh vật trung gian là muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Sau khi muỗi hút máu người hoặc động vật mang virus, vi sinh vật này nhân lên trong cơ thể muỗi và truyền sang người khác trong những lần đốt tiếp theo. Do đặc điểm lây truyền qua muỗi, các đợt bùng phát dịch thường có xu hướng gia tăng vào mùa mưa khi mật độ muỗi và bọ quăng phát triển mạnh. Việc nắm bắt thông tin về cơ chế phát bệnh giúp cộng đồng chủ động hơn trong các chiến dịch kiểm soát côn trùng truyền bệnh.

Con đường lây truyền và yếu tố nguy cơ của virus Chikungunya

Cơ chế lây nhiễm chính của virus Chikungunya diễn ra thông qua vết cắn của loài muỗi Aedes. Hai loài muỗi phổ biến nhất đảm nhận vai trò này là muỗi Aedes aegypti (muỗi vằn) và muỗi Aedes albopictus. Muỗi vằn thường hoạt động và hút máu nhiều nhất vào ban ngày, đặc biệt là thời điểm sáng sớm và chiều tối trước khi mặt trời lặn.

Bất kỳ ai sống hoặc di chuyển đến các khu vực đang có dịch bùng phát đều có nguy cơ nhiễm virus nếu không có biện pháp bảo vệ khỏi muỗi đốt. Những đối tượng có rủi ro gặp biến chứng nặng hơn bao gồm trẻ sơ sinh bị lây truyền từ mẹ trong quá trình sinh, người cao tuổi trên 65 tuổi và những người có sẵn các bệnh lý nền mạn tính như đái tháo đường, bệnh tim mạch hoặc suy thận. Sự gia tăng giao thương và du lịch toàn cầu cũng góp phần làm gia tăng tốc độ lan rộng của virus giữa các vùng địa lý.

Triệu chứng lâm sàng thường gặp khi nhiễm virus Chikungunya

Sau thời gian ủ bệnh từ 3 đến 7 ngày kể từ khi bị muỗi nhiễm virus đốt, người bệnh bắt đầu xuất hiện các triệu chứng cấp tính. Dấu hiệu điển hình nhất là sốt cao đột ngột, thường trên 39 độ C, đi kèm với tình trạng đau khớp dữ dội. Đau khớp trong bệnh Chikungunya có tính chất đối xứng, thường ảnh hưởng đến các khớp nhỏ ở cổ tay, bàn tay, cổ chân và bàn chân.

Bên cạnh sốt và đau khớp, người bệnh có thể gặp các biểu hiện khác như nhức đầu, đau mỏi cơ, sưng khớp, mệt mỏi và phát ban dạng sẩn trên da. Phần lớn các triệu chứng cấp tính sẽ tự thuyên giảm sau khoảng 7 đến 10 ngày. Tuy nhiên, tình trạng đau và cứng khớp ở một số người bệnh có thể kéo dài dai dẳng nhiều tháng, gây cản trở đáng kể cho các hoạt động sinh hoạt hàng ngày.

Phân biệt sốt Chikungunya với các bệnh truyền nhiễm qua muỗi khác

Nhận biết và phân biệt sốt Chikungunya với sốt xuất huyết Dengue và bệnh do virus Zika là vấn đề quan trọng trong chăm sóc y tế vì cả ba bệnh này đều do muỗi Aedes truyền và có một số biểu hiện lâm sàng tương đồng. Cả ba bệnh đều có thể gây sốt, phát ban và đau mỏi cơ thể trong giai đoạn đầu.

Điểm khác biệt nổi bật của Chikungunya là tình trạng đau khớp xuất hiện rất sớm, nghiêm trọng hơn và kéo dài dai dẳng hơn so với sốt xuất huyết hay Zika. Ngược lại, sốt xuất huyết Dengue có nguy cơ cao gây biến chứng xuất huyết, giảm tiểu cầu nặng và sốc nguy hiểm đến tính mạng. Bệnh do virus Zika lại có nguy cơ gây dị tật bẩm sinh nếu phụ nữ mang thai nhiễm bệnh. Do triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn, việc thăm khám y tế và thực hiện các xét nghiệm chẩn đoán xác định là cần thiết để có phương án theo dõi phù hợp.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm virus Chikungunya hiệu quả

Hiện nay phòng bệnh bằng cách kiểm soát muỗi và tránh bị muỗi đốt là giải pháp then chốt để bảo vệ bản thân và cộng đồng khỏi virus Chikungunya. Mỗi gia đình cần tích cực loại bỏ các dung tích chứa nước đọng xung quanh nhà như xô chậu, mảnh vỡ, lốp xe cũ hay lọ hoa để ngăn chặn muỗi đẻ trứng và phát triển thành bọ quăng.

Để hạn chế nguy cơ bị muỗi đốt, người dân nên mặc quần áo dài tay, dùng rèm che cửa và ngủ trong mùng kể cả ban ngày. Có thể áp dụng các sản phẩm chống muỗi thoa ngoài da chứa các hoạt chất an toàn đã được chứng nhận y tế theo đúng hướng dẫn sử dụng. Ngoài ra, việc phối hợp với chính quyền địa phương trong các đợt phun hóa chất diệt muỗi diện rộng khi có dịch bùng phát sẽ góp phần dập tắt các ổ dịch hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên nghiệp. Khi xuất hiện các dấu hiệu sốt cao, đau khớp hoặc nghi ngờ nhiễm virus Chikungunya, người bệnh không nên tự ý mua thuốc điều trị tại nhà mà cần đến các cơ sở y tế để được bác sĩ khám và tư vấn cụ thể. Tuyệt đối không tự ý sử dụng các thuốc hạ sốt giảm đau thuộc nhóm kháng viêm non-steroid khi chưa loại trừ được sốt xuất huyết Dengue vì có thể gia tăng nguy cơ chảy máu.

Tóm tắt

Virus Chikungunya là tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy hiểm qua đường muỗi đốt, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe và sinh hoạt của người nhiễm. Việc nâng cao nhận thức, chủ động diệt bọ quăng, diệt muỗi và áp dụng các biện pháp phòng tránh muỗi đốt là cách hiệu quả nhất để bảo vệ sức khỏe cho cá nhân và cộng đồng trước nguy cơ dịch bệnh.