Viêm tuyến nước bọt mang tai: Nguyên nhân, biểu hiện và cách chăm sóc

Viêm tuyến nước bọt mang tai là gì?

Tuyến nước bọt mang tai là tuyến ngoại tiết lớn nhất trong ba cặp tuyến nước bọt chính của cơ thể, chịu trách nhiệm sản xuất và bài tiết lượng lớn nước bọt đổ vào khoang miệng qua ống dẫn Stensen nhằm hỗ trợ tiêu hóa và bảo vệ niêm mạc miệng. Viêm tuyến nước bọt mang tai xảy ra khi mô tuyến này bị tổn thương do các phản ứng viêm vi sinh vật hoặc do sự ứ trệ dòng chảy của dịch tiết nước bọt.

Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng cấp tính rầm rộ hoặc diễn tiến mạn tính từng đợt tái đi tái lại. Bệnh gặp ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi, với các đặc điểm lâm sàng thay đổi tùy theo tác nhân gây bệnh. Nếu không được phát hiện và xử trí đúng cách, phản ứng viêm có thể dẫn tới hình thành ổ áp xe tuyến nước bọt, viêm mô tế bào vùng mặt cổ hoặc gây tổn thương cấu trúc mô tuyến lâu dài.

Những nguyên nhân phổ biến gây viêm tuyến nước bọt mang tai

Tuyến mang tai có thể bị viêm do nhiều tác nhân khác nhau, phổ biến nhất là nhiễm trùng vi sinh vật hoặc rối loạn cơ học. Tác nhân virus quen thuộc nhất là virus quai bị, thường gặp ở lứa tuổi học đường hoặc người chưa tiêm chủng đầy đủ, có khả năng lây lan nhanh qua giọt bắn đường hô hấp. Bên cạnh đó, các loại virus khác như cúm, enterovirus cũng có thể gây phản ứng viêm thứ phát tại tuyến.

Nhiễm khuẩn tuyến nước bọt mang tai thường xuất hiện khi dòng chảy nước bọt bị suy giảm, tạo điều kiện cho vi khuẩn khoang miệng như Staphylococcus aureus hoặc liên cầu khuẩn xâm nhập ngược dòng. Hiện tượng này hay gặp ở người cao tuổi, bệnh nhân sau phẫu thuật bị mất nước, hoặc người có vệ sinh răng miệng kém. Ngoài ra, sự hình thành sỏi trong ống dẫn tuyến nước bọt gây ứ trệ dịch, hẹp ống tuyến, hoặc các rối loạn tự miễn như hội chứng Sjogren cũng là những căn nguyên thường được ghi nhận tại các phòng khám chuyên khoa.

Biểu hiện thường gặp khi tuyến nước bọt mang tai bị viêm

Biểu hiện điển hình nhất là vùng dưới và trước dái tai sưng to, có thể xuất hiện ở một bên hoặc cả hai bên mặt. Vùng da bao phủ phía trên tuyến thường căng bóng, hơi đỏ và có cảm giác nóng, kèm theo cơn đau nhức liên tục hoặc đau tăng lên mỗi khi mở miệng, nhai nuốt thức ăn. Cơn đau có thể lan dọc lên thái dương, lan xuống góc hàm hoặc vùng cổ lân cận.

Người bệnh thường cảm thấy miệng khô ráp, hơi thở có mùi khó chịu do lượng nước bọt tiết ra giảm đáng kể. Trong trường hợp viêm do vi khuẩn, khi bác sĩ hoặc người bệnh ấn nhẹ vào vùng tuyến có thể thấy dịch mủ chảy ra từ lỗ ống dẫn Stensen bên trong niêm mạc má. Các dấu hiệu toàn thân đi kèm có thể bao gồm sốt nhẹ hoặc sốt cao, mệt mỏi, ớn lạnh, đau đầu và chán ăn do cảm giác khó chịu ở vùng khoang miệng.

Thăm khám và các hướng can thiệp y khoa thường áp dụng

Khi có triệu chứng sưng đau vùng mang tai, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt để được kiểm tra chính xác. Bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng, quan sát lỗ ống tuyến trong khoang miệng và chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như siêu âm tuyến mang tai. Siêu âm giúp xác định mức độ viêm, phát hiện sỏi kẹt trong ống tuyến hoặc phát hiện sớm các ổ áp xe hóa.

Tùy vào nguyên nhân cụ thể, hướng xử trí y khoa sẽ khác nhau. Với trường hợp do virus, mục tiêu chính là chăm sóc nâng đỡ thể trạng và theo dõi biến chứng. Với viêm do vi khuẩn, bác sĩ sẽ chỉ định kháng sinh đường uống hoặc đường tiêm tĩnh mạch phù hợp, kết hợp thuốc chống viêm. Nếu có ổ áp xe mủ lớn hoặc sỏi gây bít tắc hoàn toàn, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp rạch dẫn lưu mủ hoặc nội soi gắp sỏi để giải phóng dòng chảy dịch tiết.

Biện pháp chăm sóc hỗ trợ và phòng ngừa tái phát tại nhà

Bên cạnh việc tuân thủ chỉ định của nhân viên y tế, chế độ chăm sóc tại nhà đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ giảm sưng đau. Người bệnh nên duy trì uống đủ nước mỗi ngày để kích thích dòng chảy nước bọt tự nhiên và hạn chế khô miệng. Chườm ấm nhẹ nhàng bên ngoài vùng góc hàm có thể giúp xoa dịu cảm giác căng tức và hỗ trợ lưu thông tuần hoàn cục bộ.

Vệ sinh khoang miệng sạch sẽ bằng cách súc miệng nước muối sinh lý ấm nhiều lần trong ngày sau bữa ăn. Nên lựa chọn các món ăn mềm, thanh đạm, dễ nuốt để hạn chế vận động khớp thái dương hàm. Cần tránh các thức ăn chua gắt, cay nóng hoặc quá mặn vì chúng kích thích phản xạ tiết nước bọt đột ngột, khiến bao tuyến căng giãn gây đau nhói dữ dội. Nghỉ ngơi hợp lý và cách ly tạm thời nếu nghi ngờ mắc quai bị nhằm hạn chế lây nhiễm trong gia đình và cộng đồng.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết chỉ mang tính chất cung cấp thông tin y khoa thường thức và không thể thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau chống viêm hoặc đắp các loại lá cây, cao dán dân gian không rõ nguồn gốc lên vùng tuyến đang sưng. Cần đến ngay bệnh viện khi xuất hiện các triệu chứng báo động như sốt cao liên tục, khó thở, nuốt nghẹn, cứng hàm không mở được miệng hoặc vùng sưng lan nhanh xuống cổ.

Tóm tắt

Viêm tuyến nước bọt mang tai là bệnh lý thường gặp ở vùng hàm mặt, phần lớn đáp ứng tốt nếu được xác định nguyên nhân và can thiệp y tế kịp thời. Việc tự ý chẩn đoán hoặc tự dùng thuốc khi chưa thăm khám có thể dẫn đến nhiều biến chứng nhiễm trùng lan tỏa. Khi phát hiện vùng mang tai sưng đau bất thường, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế để được thăm khám và hướng dẫn theo dõi an toàn.