Viêm phổi không điển hình ở trẻ em và những thông tin cha mẹ cần biết

Viêm phổi không điển hình ở trẻ em là gì?

Viêm phổi không điển hình ở trẻ em là thuật ngữ dùng để chỉ các trường hợp viêm phổi do các vi sinh vật không thuộc nhóm vi khuẩn điển hình gây ra, phổ biến nhất là Mycoplasma pneumoniae, Chlamydia pneumoniae hoặc một số chủng virus đường hô hấp. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng ghi nhận nhiều nhất ở trẻ từ 5 tuổi trở lên và lứa tuổi học sinh, thanh thiếu niên.

Điểm đặc thù của thể bệnh này là sự không tương xứng giữa triệu chứng toàn thân và tổn thương thực thể. Trẻ thường không có biểu hiện nhiễm trùng nhiễm độc nặng nề, vẫn tỉnh táo, đi lại và sinh hoạt tương đối bình thường dù phổi đã có dấu hiệu tổn thương. Hình ảnh chụp X-quang phổi thường cho thấy các nốt mờ thâm nhiễm lan tỏa rộng hơn so với những gì bác sĩ nghe thấy trên ống nghe lâm sàng. Bệnh diễn tiến âm thầm nhưng nếu không được phát hiện và xử trí đúng căn nguyên, tổn thương viêm có thể kéo dài, làm suy giảm chức năng thông khí của phổi và dễ phát sinh các đợt bùng phát hen phế quản ở trẻ có cơ địa dị ứng.

Đặc điểm nhận diện và dấu hiệu thường gặp ở trẻ em

Khác với viêm phổi thùy điển hình thường khởi phát rầm rộ với cơn sốt cao đột ngột, rét run và khó thở rõ rệt, viêm phổi không điển hình ở trẻ em lại diễn tiến tương đối từ từ. Ban đầu, trẻ có thể chỉ biểu hiện như cảm cúm nhẹ với triệu chứng rát họng, hắt hơi, sổ mũi, mệt mỏi và sốt nhẹ kéo dài.

Đặc trưng nổi bật nhất là cơn ho khan xuất hiện sau vài ngày, sau đó chuyển dần thành ho cơn dữ dội, đôi khi có đờm loãng hoặc gây nôn trớ sau cơn ho. Do các triệu chứng toàn thân không quá nặng nề, nhiều trẻ vẫn có thể sinh hoạt, vui chơi bình thường dù phổi đã có tổn thương phế nang, khiến bệnh lý này còn được gọi trong y khoa là tình trạng viêm phổi đi lại. Phụ huynh nếu không chú ý rất dễ bỏ qua giai đoạn khởi phát này.

Các nguyên nhân và con đường lây truyền phổ biến

Nguyên nhân hàng đầu gây nên viêm phổi không điển hình ở lứa tuổi học đường và trẻ mẫu giáo lớn là vi khuẩn Mycoplasma pneumoniae. Loại vi khuẩn này không có vách tế bào hoàn chỉnh, do đó chúng kháng tự nhiên với các nhóm kháng sinh thông thường tác động lên thành tế bào như nhóm penicillin hay cephalosporin.

Bên cạnh Mycoplasma pneumoniae, các tác nhân vi sinh khác bao gồm vi khuẩn Chlamydia pneumoniae, Legionella pneumophila, hoặc các chủng virus hô hấp như virus hợp bào hô hấp, adenovirus và virus cúm. Bệnh lây truyền chủ yếu qua các giọt bắn nhỏ trong không khí khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc dịch tiết mũi họng. Môi trường sinh hoạt tập trung đông người như trường học, lớp mẫu giáo, khu vui chơi khép kín là điều kiện thuận lợi để mầm bệnh lây lan nhanh chóng giữa các trẻ.

Phương pháp chẩn đoán chuyên khoa tại cơ sở y tế

Khi trẻ nghi ngờ mắc viêm phổi, việc đưa trẻ đến các cơ sở y tế có chuyên khoa Nhi là điều cần thiết. Bác sĩ chuyên khoa sẽ thăm khám lâm sàng bằng ống nghe phổi, đánh giá nhịp thở và lồng ngực của trẻ. Do tổn thương nghe phổi đôi khi kín đáo hơn so với mức độ tổn thương trên hình ảnh, chụp X-quang ngực thẳng đóng vai trò rất quan trọng để phát hiện các tổn thương thâm nhiễm dạng lưới hoặc nốt kẽ ở phổi.

Ngoài ra, tùy thuộc vào tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm công thức máu, xét nghiệm sinh học phân tử PCR dịch tỵ hầu hoặc xét nghiệm huyết thanh học nhằm xác định chính xác sự hiện diện của Mycoplasma pneumoniae hay các căn nguyên vi sinh khác, từ đó xây dựng kế hoạch can thiệp y khoa trúng đích.

Chăm sóc hỗ trợ và theo dõi trẻ trong quá trình hồi phục

Sau khi thăm khám, nếu trẻ được chỉ định điều trị ngoại trú tại nhà, cha mẹ cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn y khoa của bác sĩ. Đối với viêm phổi do vi khuẩn không điển hình, bác sĩ sẽ lựa chọn nhóm kháng sinh phù hợp như nhóm macrolid với liệu trình cụ thể dựa trên cân nặng và lứa tuổi của trẻ.

Bên cạnh dùng thuốc đúng theo đơn, việc chăm sóc hỗ trợ đóng vai trò rất lớn trong quá trình hồi phục. Phụ huynh cần cho trẻ nghỉ ngơi trong phòng thoáng khí, uống đủ nước ấm để làm loãng đờm nhớt, vệ sinh mũi họng hằng ngày bằng dung dịch nước muối sinh lý. Chia nhỏ bữa ăn thành nhiều cữ với các món lỏng, giàu dinh dưỡng, dễ nuốt như súp hoặc cháo dinh dưỡng giúp trẻ không bị nôn trớ và nhanh chóng lấy lại thể lực.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm trong gia đình và trường học

Để giảm thiểu nguy cơ mắc và lây lan các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới, gia đình cần chú trọng xây dựng thói quen vệ sinh lành mạnh cho trẻ. Hướng dẫn trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi nước chảy, đặc biệt là sau khi đi học về, sau khi ho, xì mũi hoặc trước khi ăn uống. Dạy trẻ thói quen che miệng bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho, hắt hơi.

Đồng thời, giữ không gian sống sạch sẽ, thoáng mát, thường xuyên lau chùi các bề mặt tiếp xúc như đồ chơi, bàn học và tay nắm cửa. Cha mẹ nên cho trẻ tiêm chủng đầy đủ các mũi vắc xin phòng bệnh hô hấp theo lịch tiêm chủng mở rộng và tiêm dịch vụ như vắc xin phòng phế cầu khuẩn, vắc xin cúm mùa, giúp củng cố hệ miễn dịch tổng thể cho trẻ.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh, thuốc giảm ho ức chế thần kinh trung ương hoặc thay đổi liều lượng thuốc cho trẻ khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa Nhi. Cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay nếu trẻ có dấu hiệu thở nhanh, thở rút lõm lồng ngực, cánh mũi phập phồng, tím tái quanh môi hoặc sốt cao liên tục không đáp ứng thuốc hạ sốt.

Tóm tắt

Viêm phổi không điển hình ở trẻ em là bệnh lý hô hấp thường gặp nhưng dễ bị nhầm lẫn với cảm sốt thông thường do biểu hiện ban đầu âm thầm. Việc nhận biết sớm các cơn ho dai dẳng, sốt kéo dài và chủ động đưa trẻ đi khám chuyên khoa Nhi sẽ giúp bác sĩ xác định chính xác tác nhân gây bệnh, từ đó đưa ra phác đồ chăm sóc phù hợp và ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.