Chăm sóc viêm niêm mạc miệng do điều trị ung thư ở trẻ em

Viêm niêm mạc miệng do điều trị ung thư ở trẻ em là gì?

Viêm niêm mạc miệng là một phản ứng phụ phổ biến và nặng nề ở trẻ em tiếp nhận các phác đồ điều trị ung thư, đặc biệt là hóa trị liều cao, xạ trị vùng đầu mặt cổ hoặc ghép tế bào gốc. Lớp niêm mạc bao bọc má trong, môi, lưỡi, nướu và sàn miệng bị mỏng đi, suy yếu cấu trúc và xuất hiện các tổn thương dạng trợt hoặc vết loét đau đớn. Mức độ viêm niêm mạc có thể dao động từ ban đỏ nhẹ đến những vết loét sâu lan rộng khắp vòm miệng.

Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng nhai nuốt và giao tiếp của trẻ mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro y khoa nghiêm trọng. Do hệ miễn dịch của bệnh nhi ung thư thường bị ức chế, các vết loét hở ở miệng rất dễ trở thành ngõ vào của vi khuẩn và nấm, dẫn đến nhiễm trùng toàn thân. Vì vậy, theo dõi và quản lý tốt tổn thương niêm mạc là một phần không thể tách rời trong phác đồ điều trị ung thư nhi khoa.

Cơ chế khiến niêm mạc miệng của trẻ bị tổn thương trong quá trình điều trị

Hóa trị và xạ trị vùng đầu cổ tác động mạnh lên các tế bào có tốc độ phân chia nhanh trong cơ thể, trong đó có lớp tế bào biểu mô lót toàn bộ khoang miệng của trẻ. Khi các tế bào biểu mô này bị tổn thương và phá hủy nhanh hơn tốc độ tái tạo tự nhiên, lớp niêm mạc bảo vệ sẽ mỏng dần, teo lại và hình thành các vết trợt loét.

Bên cạnh đó, quá trình điều trị ung thư thường làm suy giảm hệ miễn dịch, đặc biệt là lượng bạch cầu hạt trung tính. Tình trạng này khiến hàng rào bảo vệ tại chỗ suy yếu nghiêm trọng, tạo điều kiện thuận lợi cho các vi khuẩn, virus và vi nấm thường trú trong khoang miệng bùng phát và gây viêm nhiễm thứ phát. Tuyến nước bọt của trẻ cũng có thể bị giảm tiết hoặc thay đổi tính chất, làm khô miệng và mất đi các kháng thể bảo vệ tự nhiên, khiến niêm mạc càng thêm nhạy cảm và dễ tổn thương sâu hơn.

Biểu hiện thường gặp khi trẻ bị viêm loét niêm mạc miệng

Viêm niêm mạc miệng thường khởi phát từ ba đến mười ngày sau khi bắt đầu đợt hóa trị hoặc sau các liều xạ trị tích lũy. Dấu hiệu ban đầu thường là niêm mạc má, môi, nướu, vòm họng hoặc lưỡi của trẻ trở nên đỏ rực, khô và sưng nề nhẹ. Trẻ có thể than phiền cảm thấy rát miệng, khó chịu khi nuốt hoặc thay đổi vị giác.

Khi tổn thương tiến triển, bề mặt niêm mạc xuất hiện các vết loét nông hoặc sâu, có thể phủ lớp màng giả màu trắng ngà hoặc vàng nhạt. Trẻ nhỏ chưa biết nói thường biểu hiện bằng việc quấy khóc liên tục, chảy nhiều nước dãi, từ chối bú bình, không chịu ăn uống và sợ hãi mỗi khi cha mẹ đưa thìa thức ăn lại gần. Các vết loét đau rát này có thể khiến trẻ mất ngủ, sút cân nhanh chóng và dễ dẫn đến tình trạng mất nước nếu không được hỗ trợ kịp thời.

Chăm sóc và vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng cho trẻ đúng cách

Việc giữ gìn vệ sinh khoang miệng sạch sẽ là yếu tố then chốt giúp ngăn ngừa bội nhiễm và thúc đẩy tổn thương mau lành. Phụ huynh nên hướng dẫn hoặc giúp trẻ súc miệng bằng nước muối sinh lý ấm sau mỗi bữa ăn và trước khi đi ngủ. Đối với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể dùng miếng gạc vô trùng mềm thấm nước muối để lau nhẹ nhàng nướu, lưỡi và hai bên má, tuyệt đối không chà xát mạnh làm rách niêm mạc.

Lựa chọn bàn chải đánh răng có lông cực mềm và kem đánh răng dịu nhẹ không chứa chất tạo bọt mạnh hay hương liệu cay. Nếu các xét nghiệm huyết học cho thấy số lượng bạch cầu trung tính hoặc tiểu cầu của trẻ giảm xuống mức rất thấp, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn tạm ngưng dùng bàn chải và thay thế bằng các dung dịch làm sạch chuyên biệt để tránh nguy cơ xuất huyết nướu hoặc nhiễm trùng máu. Cần giữ ẩm cho môi của trẻ bằng các loại sáp dưỡng ẩm an toàn y tế.

Chế độ dinh dưỡng và lựa chọn thực phẩm phù hợp khi trẻ bị loét miệng

Đau rát miệng khiến trẻ rất sợ ăn uống, do đó chế độ ăn cần được điều chỉnh để vừa cung cấp đủ năng lượng vừa không kích ứng các vết loét. Thức ăn cho trẻ nên được chế biến ở dạng lỏng, mềm, mịn và nguội hoặc ấm nhẹ như cháo xay, súp dinh dưỡng, sữa, sữa chua và sinh tố hoa quả không chua. Tránh tuyệt đối các loại thực phẩm cứng, giòn, đồ chiên rán nhiều góc cạnh có thể cọ xát gây xước niêm mạc.

Gia đình cũng cần tránh các loại gia vị cay nồng, thực phẩm quá mặn hoặc hoa quả có tính acid cao như cam, chanh, dứa, cà chua vì chúng gây xót và đau rát dữ dội tại vết loét. Nên chia nhỏ khẩu phần thành nhiều bữa phụ trong ngày để trẻ ăn từng chút một mà không bị quá tải. Khuyến khích trẻ uống từng ngụm nước nhỏ thường xuyên hoặc dùng ống hút mềm để đưa nước qua khỏi vùng niêm mạc bị đau.

Hỗ trợ giảm đau và lưu ý khi dùng thuốc cho trẻ

Kiểm soát cơn đau là ưu tiên hàng đầu để trẻ có thể ăn uống, nghỉ ngơi và hợp tác trong quá trình điều trị. Các bác sĩ điều trị ung bướu nhi sẽ kê đơn thuốc giảm đau đường uống, thuốc bôi phủ niêm mạc hoặc các dung dịch súc miệng có chứa chất tê tại chỗ phù hợp với lứa tuổi và mức độ tổn thương của trẻ. Cha mẹ cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định này, cho trẻ dùng thuốc giảm đau trước bữa ăn khoảng ba mươi phút để trẻ cảm thấy dễ chịu hơn khi ăn.

Tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bôi nhiệt miệng trôi nổi, thuốc chứa corticoid liều cao hoặc các bài thuốc dân gian không rõ nguồn gốc để đắp lên vết loét của trẻ. Trong giai đoạn điều trị ung thư, niêm mạc bị tổn thương là cửa ngõ trực tiếp đi vào tuần hoàn máu; việc tự ý dùng thuốc sai cách có thể gây ngộ độc hoặc dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng của trẻ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo phổ biến và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa từ bác sĩ điều trị. Cha mẹ không tự ý cho trẻ dùng thuốc giảm đau, kháng sinh, kháng nấm hay các loại thảo dược đắp miệng khi chưa được bác sĩ ung bướu đồng ý. Mọi thay đổi bất thường về thân nhiệt, xuất huyết niêm mạc hoặc tình trạng ăn uống của trẻ đều cần được báo ngay cho nhân viên y tế phụ trách.

Tóm tắt

Chăm sóc tốt khoang miệng cho trẻ bị viêm niêm mạc do điều trị ung thư đòi hỏi sự kiên nhẫn và đồng hành sát sao từ gia đình. Khi được hỗ trợ dinh dưỡng hợp lý, giảm đau đúng cách và theo dõi y tế chặt chẽ, tổn thương niêm mạc sẽ dần hồi phục, giúp trẻ có đủ thể lực để tiếp tục phác đồ điều trị an toàn.