Viêm não Nhật Bản thể tối cấp và thể cấp: Diễn tiến và biểu hiện lâm sàng
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm do virus tấn công trực tiếp vào não bộ, tiềm ẩn nguy cơ tử vong cao cùng nhiều di chứng thần kinh nặng nề. Trong số các hình thái lâm sàng, thể tối cấp và thể cấp là hai thể bệnh có diễn tiến rầm rộ, đe dọa tính mạng người bệnh chỉ trong thời gian rất ngắn.
Việc nhận diện sớm các biểu hiện lâm sàng đặc trưng ở từng thể bệnh có ý nghĩa quyết định trong việc cấp cứu kịp thời và bảo tồn chức năng thần kinh. Bài viết dưới đây cung cấp thông tin y khoa tổng quan về diễn tiến của viêm não Nhật Bản thể tối cấp và thể cấp để người đọc chủ động nhận biết và xử trí an toàn.
Viêm não Nhật Bản thể tối cấp là gì?
Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng thần kinh trung ương cấp tính do virus viêm não Nhật Bản gây ra, lây truyền chủ yếu qua muỗi Culex tritaeniorhynchus. Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở trẻ em dưới 15 tuổi. Khi xâm nhập cơ thể, virus tấn công nhu mô não, gây hoại tử tế bào thần kinh, phù não và rối loạn chức năng thần kinh trung ương. Trên lâm sàng, bệnh diễn biến đa dạng từ thể ẩn, thể nhẹ đến các thể nặng có tỷ lệ tử vong cao. Trong đó, thể tối cấp và thể cấp tính là hai bệnh cảnh đặc biệt nguy hiểm với triệu chứng bùng phát dữ dội, tri giác suy sụp nhanh và để lại nhiều di chứng vĩnh viễn nếu không được cấp cứu hồi sức kịp thời.
Đặc điểm khởi phát dữ dội và diễn tiến của thể tối cấp
Ở thể tối cấp, virus nhân lên nhanh và phá hủy tế bào não trên diện rộng khiến bệnh nhân không có giai đoạn khởi phát từ từ. Người bệnh đột ngột sốt cao từ 39 đến 41 độ C, rét run, đau đầu dữ dội và nôn vọt liên tục. Chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ đầu, tri giác suy sụp nhanh chóng từ li bì sang hôn mê sâu kèm co giật toàn thân dồn dập. Tình trạng tăng áp lực nội sọ tiến triển cấp tính dẫn đến các cơn co cứng mất vỏ hoặc duỗi cứng mất não. Đồng thời, tổn thương thân não sớm gây ức chế trung tâm hô hấp và vận mạch, dẫn đến rối loạn nhịp thở, tụt huyết áp và suy tuần hoàn cấp. Nguy cơ tử vong ở thể tối cấp rất cao ngay trong những ngày đầu nếu thiếu can thiệp hồi sức thần kinh tích cực.
Các giai đoạn phát triển triệu chứng ở thể cấp tính
Viêm não Nhật Bản thể cấp tính thường có diễn tiến từng bước rõ ràng hơn qua các giai đoạn nhưng vẫn mang tính cấp diễn. Giai đoạn khởi phát kéo dài một đến bốn ngày với triệu chứng sốt cao đột ngột, mệt lả, nhức đầu, buồn nôn và rối loạn tiêu hóa. Bước sang giai đoạn toàn phát từ ngày thứ ba hoặc thứ tư, virus tấn công sâu vào nhu mô não khiến thân nhiệt tiếp tục tăng cao và xuất hiện hội chứng màng não điển hình như cổ cứng, dấu hiệu Kernig dương tính. Người bệnh rơi vào trạng thái lú lẫn, mê sảng, co giật cùng các tổn thương thần kinh khu trú như liệt nửa người, sụp mi và liệt mặt. Giai đoạn này cũng ghi nhận các rối loạn thần kinh thực vật nặng nề như toát mồ hôi, da tái lạnh. Sau khoảng một tuần, nếu vượt qua nguy kịch, người bệnh bước vào giai đoạn lui bệnh với thân nhiệt giảm dần nhưng tri giác hồi phục rất chậm.
Sự khác biệt về mức độ tổn thương thần kinh giữa hai thể
Mặc dù cùng do virus viêm não Nhật Bản gây ra, cơ chế và phạm vi tổn thương hệ thần kinh giữa thể tối cấp và thể cấp có sự khác biệt quan trọng. Ở thể tối cấp, tổn thương xảy ra đồng loạt tại toàn bộ bán cầu đại não và thân não, tạo nên hội chứng suy sụp thần kinh toàn diện mà không kịp biểu hiện các triệu chứng định khu riêng lẻ. Tình trạng phù não ác tính tiến triển nhanh dễ gây biến chứng tụt kẹt não dẫn đến ngừng thở đột ngột. Trong khi đó, ở thể cấp tính, tổn thương thường khu trú rõ rệt hơn tại hạch nền, đồi thị và vỏ não vận động. Điều này giải thích tại sao người bệnh thể cấp thường bộc lộ các rối loạn vận động ngoại tháp như run chi, co cứng cơ, múa giật cùng dấu hiệu liệt thần kinh sọ não rõ rệt. Nhận biết sự khác biệt này giúp bác sĩ định hướng theo dõi áp lực nội sọ sát sao hơn.
Di chứng thần kinh lâu dài sau các thể bệnh nặng
Bệnh nhân qua khỏi cơn nguy kịch ở thể tối cấp và thể cấp tính thường phải đối mặt với tỷ lệ di chứng thần kinh và tâm thần rất cao do mô não hoại tử khó hồi phục hoàn toàn. Di chứng vận động là phổ biến nhất, bao gồm liệt cứng nửa người, liệt tứ chi, co rút biến dạng khớp và mất phối hợp động tác. Tổn thương hạch nền có thể để lại hội chứng Parkinson thứ phát với biểu hiện run tay chân, vận động chậm chạp kéo dài. Nhiều trường hợp phát triển thành động kinh thứ phát do các ổ sẹo xơ trên vỏ não, đòi hỏi kiểm soát cơn giật lâu dài. Ngoài ra, người bệnh có thể chịu các tổn thương nhận thức như suy giảm trí nhớ, sa sút trí tuệ, rối loạn cảm xúc hoặc chậm phát triển tinh thần ở trẻ nhỏ. Việc tập phục hồi chức năng sớm là yếu tố then chốt giúp cải thiện khả năng tự lập.
Lưu ý an toàn
Nội dung trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên sâu. Viêm não Nhật Bản thể tối cấp và thể cấp tính là những tình trạng cấp cứu thần kinh tối khẩn cấp. Người thân tuyệt đối không được tự ý cho người bệnh sử dụng các loại thuốc hạ sốt quá liều, thuốc an thần, chống co giật hoặc áp dụng các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng tại nhà. Khi phát hiện các dấu hiệu sốt cao kèm đau đầu dữ dội, nôn vọt, co giật hoặc li bì, cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc hồi sức cấp cứu gần nhất để được can thiệp kịp thời.
Tóm tắt
Viêm não Nhật Bản thể tối cấp và thể cấp là hai hình thái bệnh lý vô cùng nguy hiểm với tốc độ diễn tiến nhanh, tỷ lệ tử vong cao cùng nhiều di chứng thần kinh nặng nề. Việc chủ động tiêm ngừa vắc xin viêm não Nhật Bản đầy đủ, đúng lịch và duy trì các biện pháp phòng chống muỗi đốt là cách bảo vệ an toàn và hiệu quả nhất cho cả gia đình.
Nguồn tham khảo
- JOURNAL OF CLINICAL AND BIOMEDICAL SCIENCES: Acute Encephalitis Syndrome in India – Japanese Encephalitis, Polluted Water and Malnutrition
- Journal of Medical Science And clinical Research: Clinical Profile and Outcome of Japanese Encephalitis in children Admitted with acute Encephalitis Syndrome in a tertiary Care hospital in Gaya, India
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Viêm não Nhật Bản thể tối cấp có thể gây tử vong trong bao lâu?
Ở thể tối cấp, bệnh diễn tiến cực kỳ nguy kịch. Người bệnh có thể xuất hiện phù não cấp, suy hô hấp, rối loạn tuần hoàn nặng và tử vong chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên nếu không được hồi sức tích cực.
Làm sao phân biệt sốt thông thường và sốt do viêm não Nhật Bản thể cấp?
Sốt do viêm não Nhật Bản thể cấp thường sốt rất cao đột ngột, khó hạ nhiệt bằng thuốc thông thường và luôn đi kèm các dấu hiệu thần kinh cảnh báo như đau đầu dữ dội, nôn vọt, li bì hoặc co giật.
Người sống sót sau viêm não Nhật Bản thể cấp có hồi phục hoàn toàn không?
Một tỷ lệ đáng kể người bệnh sau thể cấp tính phải mang di chứng thần kinh suốt đời như liệt vận động, động kinh, rối loạn ngôn ngữ hoặc sa sút trí tuệ. Quá trình hồi phục phụ thuộc lớn vào mức độ tổn thương não ban đầu.
Viêm não Nhật Bản có lây trực tiếp từ người sang người không?
Bệnh không lây truyền trực tiếp từ người sang người qua đường hô hấp hay tiếp xúc thông thường. Virus chỉ truyền sang người qua vết đốt của muỗi mang mầm bệnh từ các ổ chứa tự nhiên như lợn và chim di cư.
Biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa viêm não Nhật Bản là gì?
Tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản đầy đủ và đúng lịch là biện pháp phòng bệnh chủ động hiệu quả nhất. Bên cạnh đó, cần kết hợp ngủ màn, diệt lăng quăng và thoa kem chống muỗi để hạn chế tối đa nguy cơ bị muỗi đốt.
