Viêm não Nhật Bản ở người lớn: Nguy cơ mắc bệnh và cách chủ động phòng ngừa

Viêm não Nhật Bản ở người lớn là gì?

Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh trung ương do virus viêm não Nhật Bản gây ra, thuộc chi Flavivirus. Bệnh có đặc tính lưu hành theo mùa và phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Phương thức truyền bệnh chủ yếu diễn ra qua trung gian truyền bệnh là muỗi Culex, loài muỗi thường sinh sống ở các cánh đồng lúa và khu vực chăn nuôi nông thôn.

Trước đây, bệnh chủ yếu được ghi nhận ở trẻ em dưới mười lăm tuổi do đối tượng này chưa có miễn dịch. Tuy nhiên, bất kỳ ai, bao gồm cả thanh niên, người trung niên và người cao tuổi, nếu chưa được tiêm chủng đầy đủ hoặc chưa từng tạo kháng thể bảo vệ sau phơi nhiễm tự nhiên, đều có nguy cơ nhiễm bệnh khi bị muỗi mang virus đốt. Ở người lớn, bệnh thường khởi phát đột ngột với hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc nặng, kèm theo tổn thương lan tỏa ở chất xám vỏ não, đồi thị và thân não.

Nguyên nhân khiến người lớn vẫn có nguy cơ mắc viêm não Nhật Bản

Viêm não Nhật Bản là bệnh nhiễm trùng thần kinh trung ương cấp tính do virus thuộc họ Flaviviridae gây ra. Kháng thể bảo vệ cơ thể chỉ được hình thành qua việc tiêm chủng đầy đủ hoặc từng phơi nhiễm trước đó. Rất nhiều người lớn tại nước ta trước đây chưa được tiêm phòng đầy đủ trong chương trình tiêm chủng mở rộng, hoặc miễn dịch đã suy giảm tự nhiên theo thời gian sau nhiều năm không được tiêm nhắc lại. Khi tiếp xúc với nguồn bệnh trong môi trường sống, người lớn chưa có kháng thể bảo vệ vẫn có nguy cơ lây nhiễm và phát triển bệnh cảnh nặng tương đương với trẻ nhỏ.

Bên cạnh sự suy giảm miễn dịch dịch thể, người cao tuổi hoặc người mắc các bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, suy tim, bệnh gan thận mạn có sức đề kháng yếu hơn rõ rệt. Khi virus xâm nhập, hàng rào máu não ở người cao tuổi có xu hướng dễ bị tổn thương, khiến virus xâm nhập sâu vào nhu mô não, dẫn đến phản ứng viêm cấp tính lan tỏa và phá hủy các tế bào thần kinh nhanh chóng.

Đường lây truyền và yếu tố làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm

Virus viêm não Nhật Bản tồn tại trong tự nhiên với ổ chứa chính là các loài chim hoang dã và gia súc, đặc biệt là loài lợn. Muỗi Culex tritaeniorhynchus là vật chủ trung gian truyền bệnh nguy hiểm nhất, thường sinh sản mạnh tại các vùng đồng ruộng ngập nước, mương máng, ao hồ và chuồng trại chăn nuôi. Khi muỗi đốt động vật mang mầm bệnh rồi sau đó đốt người, virus sẽ theo tuyến nước bọt của muỗi xâm nhập trực tiếp vào hệ tuần hoàn của người.

Những người làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, thường xuyên tiếp xúc với gia súc, người sinh sống tại khu vực nông thôn, vùng ven đô hoặc những người di chuyển, công tác đến vùng lưu hành dịch tễ có nguy cơ phơi nhiễm rất cao. Đáng chú ý, muỗi Culex có tập tính hoạt động và đốt người mạnh nhất vào thời điểm chập tối cho đến rạng sáng, tạo ra nguy cơ lây nhiễm lớn cho những người có thói quen sinh hoạt ngoài trời hoặc không ngủ màn.

Mức độ nguy hiểm và các biến chứng thần kinh ở người trưởng thành

Khi khởi phát ở người trưởng thành, bệnh thường diễn tiến rất nhanh qua các giai đoạn từ sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, buồn nôn cho đến các triệu chứng tổn thương thần kinh trung ương như lơ mơ, co giật, mê sảng và hôn mê. Do triệu chứng ban đầu dễ nhầm lẫn với sốt xuất huyết hoặc cảm cúm thông thường, người lớn thường chủ quan không đi khám sớm, dẫn đến tình trạng nhập viện khi tổn thương nhu mô não đã lan rộng.

Bệnh có nguy cơ tử vong đáng kể và nhiều trường hợp sống sót phải gánh chịu các di chứng thần kinh nặng nề suốt đời. Các di chứng phổ biến ở người lớn bao gồm liệt nửa người, rối loạn vận động kiểu Parkinson, suy giảm nhận thức, sa sút trí tuệ, rối loạn tâm thần và suy giảm thị lực. Quá trình phục hồi chức năng sau viêm não đòi hỏi thời gian rất dài, gây tốn kém chi phí y tế và tạo gánh nặng lớn cho gia đình cũng như xã hội.

Biện pháp phòng ngừa viêm não Nhật Bản chủ động cho người lớn

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh chủ động và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất trước virus viêm não Nhật Bản. Người lớn chưa từng tiêm phòng hoặc không rõ tiền sử tiêm chủng nên chủ động tham khảo ý kiến nhân viên y tế tại các trung tâm tiêm chủng để được tư vấn phác đồ tiêm ngừa phù hợp. Với những người đã tiêm từ thời thơ ấu, việc tiêm nhắc lại theo khuyến cáo sẽ giúp củng cố nồng độ kháng thể bảo vệ lâu dài.

Song song với việc tiêm chủng, việc ngăn chặn muỗi đốt đóng vai trò cốt lõi trong phòng bệnh hằng ngày. Mọi người cần duy trì thói quen ngủ trong màn kể cả ban ngày lẫn ban đêm, mặc quần áo dài tay sáng màu khi làm việc ngoài trời vào lúc hoàng hôn hay rạng sáng, và sử dụng kem hoặc bình xịt xua muỗi. Vệ sinh môi trường sống xung quanh, lật úp các vật dụng đọng nước, khơi thông cống rãnh, phát quang bụi rậm và di chuyển chuồng trại chăn nuôi cách xa nhà ở sẽ loại bỏ nơi sinh sản của muỗi Culex hiệu quả.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết nhằm mục đích cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe tổng quan, không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc chỉ định điều trị y khoa. Người dân tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh hay thuốc giảm đau hạ sốt liều cao khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ. Khi phát hiện các dấu hiệu sốt cao kèm cứng gáy, nôn vọt, co giật hoặc mê sảng, cần đưa người bệnh đến bệnh viện có chuyên khoa truyền nhiễm hoặc hồi sức cấp cứu gần nhất để được theo dõi và can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản không chỉ đe dọa trẻ nhỏ mà hoàn toàn có thể tấn công người lớn với nguy cơ biến chứng thần kinh nặng nề. Chủ động tạo miễn dịch bằng vắc xin, giữ vệ sinh môi trường sống và triệt tiêu đường lây truyền từ muỗi là giải pháp bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất. Khi xuất hiện các dấu hiệu sốt cao kèm đau đầu hoặc rối loạn tri giác, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.