Viêm não Nhật Bản là gì và nguyên tắc chăm sóc, điều trị

Viêm não nhật bản là gì?

Viêm não Nhật Bản là tình trạng tổn thương nhiễm trùng cấp tính ở mô não do virus viêm não Nhật Bản, một loại arbovirus thuộc chi Flavivirus, gây ra. Bệnh phân bố chủ yếu ở khu vực châu Á và Tây Thái Bình Dương, thường có xu hướng gia tăng vào mùa hè khi mật độ muỗi sinh sản phát triển mạnh. Ổ chứa virus tự nhiên trong môi trường là các loài chim hoang dã và gia súc, đặc biệt là lợn nuôi.

Khi muỗi đốt động vật mang mầm bệnh rồi tiếp tục đốt người, virus sẽ xâm nhập vào tuần hoàn và có thể vượt qua hàng rào máu não để tấn công hệ thần kinh. Tình trạng viêm nhu mô não dẫn đến phù nề, hoại tử tế bào thần kinh, gây nên các hội chứng thần kinh trung ương nghiêm trọng. Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, trong đó trẻ nhỏ là nhóm đối tượng dễ gặp diễn tiến nặng nếu chưa được tiêm vắc xin phòng ngừa.

Đường lây truyền và cơ chế gây tổn thương của virus viêm não Nhật Bản

Virus viêm não Nhật Bản thuộc họ Flaviviridae, lưu hành tự nhiên trong các loài động vật hoang dã và gia súc, đặc biệt là chim nước và lợn. Khi muỗi Culex, phổ biến nhất là Culex tritaeniorhynchus, đốt các động vật này, chúng sẽ mang mầm bệnh và truyền sang người qua vết cắn tiếp theo.

Sau khi xâm nhập vào cơ thể người, virus nhân lên tại các hạch bạch huyết và hệ thống lưới nội mô, sau đó đi vào máu. Ở một số trường hợp, virus vượt qua hàng rào máu não để tấn công trực tiếp vào nhu mô não, tủy sống và màng não. Sự nhân lên của mầm bệnh tại tổ chức thần kinh gây tổn thương tế bào thần kinh, xuất huyết vi thể, phù nề tế bào não và hình thành phản ứng viêm cấp tính lan tỏa.

Các dấu hiệu nhận biết viêm não Nhật Bản theo từng giai đoạn

Thời gian ủ bệnh thường kéo dài từ năm đến mười bốn ngày và người bệnh không có biểu hiện bất thường nào. Khi bước vào giai đoạn khởi phát, bệnh bùng phát đột ngột với các triệu chứng giống nhiễm khuẩn cấp tính gồm sốt cao liên tục từ ba mươi chín đến bốn mươi độ C, đau đầu dữ dội, buồn nôn hoặc nôn vọt nhiều lần không liên quan đến bữa ăn.

Khi chuyển sang giai đoạn toàn phát, tổn thương nhu mô não rõ nét hơn với các dấu hiệu kích thích màng não như cứng gáy, sợ ánh sáng. Người bệnh có thể xuất hiện rối loạn tri giác ở nhiều mức độ, từ lơ mơ, li bì, ngủ gà cho đến hôn mê sâu. Ngoài ra, những cơn co giật toàn thân hoặc cục bộ, run chi, tăng trương lực cơ và liệt nửa người là những biểu hiện thần kinh nguy hiểm cần can thiệp y tế tức thì.

Nguyên tắc điều trị và chăm sóc y tế cho người mắc bệnh

Cho đến nay, y học vẫn chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu đối với virus viêm não Nhật Bản. Do đó, mục tiêu điều trị cốt lõi là hồi sức tích cực, duy trì chức năng sống, kiểm soát biến chứng và giảm thiểu tối đa tổn thương tế bào thần kinh trung ương.

Người bệnh cần được theo dõi sát sao tại các cơ sở y tế có khoa truyền nhiễm hoặc hồi sức cấp cứu. Bác sĩ sẽ áp dụng các biện pháp hạ thân nhiệt an toàn, sử dụng thuốc an thần và chống co giật khi có chỉ định, kiểm soát đường thở và thông khí nhân tạo nếu suy hô hấp. Đồng thời, việc điều chỉnh cân bằng nước, điện giải, hỗ trợ dinh dưỡng qua sonde hoặc tĩnh mạch và chống phù não bằng các liệu pháp tăng áp lực thẩm thấu là những mắt xích điều trị then chốt.

Những biến chứng nguy hiểm và di chứng thần kinh sau nhiễm bệnh

Viêm não Nhật Bản là một trong những bệnh nhiễm trùng thần kinh có tỷ lệ tử vong và biến chứng cao nếu không được cấp cứu đúng lúc. Các biến chứng cấp tính nguy hiểm gồm phù não cấp, tụt kẹt não, suy hô hấp tuần hoàn cấp, viêm phổi bội nhiễm do nằm bất động lâu ngày và suy kiệt cơ thể.

Khoảng một phần ba đến một nửa số bệnh nhân sống sót sau đợt viêm cấp có thể phải đối mặt với các di chứng thần kinh và tâm thần kéo dài. Những di chứng này bao gồm liệt chi, rối loạn phối hợp vận động, co cứng cơ, suy giảm nhận thức, chậm phát triển trí tuệ ở trẻ nhỏ, rối loạn hành vi cảm xúc và các cơn động kinh thứ phát, đòi hỏi quá trình vật lý trị liệu bền bỉ nhiều tháng đến nhiều năm.

Các biện pháp chủ động phòng ngừa viêm não Nhật Bản

Tiêm phòng vắc xin viêm não Nhật Bản là biện pháp chủ động và mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất cho cả trẻ em lẫn người lớn. Việc tiêm chủng cần tuân thủ đúng lịch và đủ các mũi nhắc lại theo khuyến cáo của cơ quan y tế dự phòng để duy trì nồng độ kháng thể bảo vệ bền vững trong cơ thể.

Song song với việc tiêm phòng, kiểm soát trung gian truyền bệnh giữ vai trò quan trọng. Mỗi cá nhân và gia đình cần ngủ trong màn kể cả ban ngày, sử dụng lưới chắn côn trùng, bôi kem chống muỗi khi ra đồng ruộng hoặc nơi nhiều cây cối lúc chập tối. Xung quanh khu vực sinh sống, cần dọn dẹp bụi rậm, lấp các vũng nước đọng, khơi thông cống rãnh, đậy kín dụng cụ chứa nước để diệt bọ gậy, đồng thời đưa chuồng trại chăn nuôi gia súc ra xa nơi ở của người.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức khoa học và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thể thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá và điều trị chuyên sâu từ bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm hoặc hồi sức cấp cứu. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc hạ sốt quá liều, thuốc an thần hay các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng tại nhà khi phát hiện triệu chứng nghi ngờ viêm não Nhật Bản. Khi người bệnh có biểu hiện sốt cao đi kèm nôn vọt, co giật hoặc lơ mơ, cần khẩn trương đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm tác động trực tiếp đến hệ thần kinh trung ương nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng ngừa. Việc nắm vững cách nhận diện dấu hiệu bất thường, hiểu rõ nguyên tắc điều trị hỗ trợ tại bệnh viện và chủ động tiêm vắc xin đầy đủ sẽ giúp bảo vệ tối ưu sức khỏe của bản thân cùng cả gia đình trước nguy cơ nhiễm bệnh.