Viêm gân gấp ngón cái: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về viêm gân gấp ngón cái

Về mặt giải phẫu học và chức năng sinh lý, ngón tay cái là ngón có tầm vận động linh hoạt và đóng góp then chốt vào khả năng cầm nắm, kẹp giữ các vật dụng trong mọi hoạt động của con người. Gân cơ gấp ngón cái dài có nhiệm vụ truyền lực từ các cơ ở cẳng tay xuống đốt xa ngón cái, giúp ngón thực hiện động tác gập sâu. Để gân có thể trượt êm ái và bám sát vào xương đốt ngón mà không bị bật góc khi co cơ, gân được bọc trong một bao hoạt dịch trơn nhẵn và đi qua một hệ thống ròng rọc xơ hóa dày đặc, trong đó ròng rọc A1 nằm ở mặt lòng bàn tay ngang mức khớp bàn ngón tay là vị trí chịu áp lực cơ học lớn nhất.

Viêm gân gấp ngón cái thực chất là tình trạng viêm bao hoạt dịch gân gấp dạng co thắt. Khi tình trạng viêm tiến triển mạn tính, thành bao gân và ròng rọc A1 có xu hướng phì đại, dày lên và mất dần độ đàn hồi tự nhiên. Đồng thời, tại vùng gân thường xuyên cọ xát với ròng rọc có thể hình thành các nốt xơ hóa hoặc phù nề cục bộ. Sự mất tương xứng giữa đường kính của gân gấp và khẩu kính của đường hầm bao gân là nguyên nhân trực tiếp gây ra hiện tượng tắc nghẽn cơ học.

Mỗi khi người bệnh gập ngón tay, nốt xơ có thể trượt lọt qua ròng rọc A1 nhờ lực co cơ gấp tương đối khỏe, nhưng khi duỗi ngón tay cái, lực của nhóm cơ duỗi yếu hơn thường không đủ sức kéo nốt xơ trượt ngược trở lại vị trí ban đầu. Kết quả là ngón tay bị giữ chặt ở tư thế gập hoặc phải gượng ép duỗi ra kèm theo tiếng bật nảy đặc trưng. Bệnh lý này có thể xuất hiện ở mọi đối tượng, nhưng ghi nhận tần suất cao hơn ở nữ giới độ tuổi trung niên và những người thường xuyên thao tác lặp đi lặp lại bằng bàn tay.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân khởi phát bệnh viêm gân gấp ngón cái trên thực tế lâm sàng phần lớn được xếp vào nhóm vô căn, nghĩa là tình trạng viêm và xơ hẹp bao gân phát triển âm thầm mà không bắt nguồn từ một biến cố chấn thương cấp tính cụ thể nào. Dù vậy, các nghiên cứu cơ chế bệnh sinh đều chỉ ra rằng quá tải cơ học lặp đi lặp lại và các vi chấn thương liên tục đóng vai trò kích hoạt chủ đạo trong quá trình hình thành bệnh.

Yếu tố cơ học liên quan chặt chẽ đến tính chất nghề nghiệp và thói quen sinh hoạt hằng ngày. Những người thường xuyên thực hiện các thao tác đòi hỏi sức mạnh của ngón tay cái như cầm, nắm chặt, bấm, bóp, kẹp hoặc xoay vặn liên tục có nguy cơ rất cao. Nhóm đối tượng này bao gồm thợ thủ công đan lát, nông dân, thợ may, thợ cắt tóc, nhạc công, nhân viên văn phòng sử dụng chuột và bàn phím máy tính không đúng tư thế, người lướt điện thoại thông minh bằng một ngón tay cái liên tục, hay các phẫu thuật viên và nha sĩ. Áp lực tì đè và ma sát liên tục tại vị trí ròng rọc A1 gây tổn thương vi thể màng hoạt dịch, kích hoạt phản ứng viêm và dẫn đến xơ hóa tổ chức liên kết.

Bên cạnh yếu tố cơ học, sự hiện diện của một số bệnh lý nội khoa mạn tính làm gia tăng đáng kể nguy cơ mắc viêm gân gấp ngón cái. Người mắc bệnh đái tháo đường có tỷ lệ bị viêm bao gân gấp cao hơn rõ rệt so với người bình thường, nguyên nhân là do tình trạng tăng đường huyết kéo dài thúc đẩy quá trình glycat hóa collagen, khiến các sợi collagen trong gân và ròng rọc trở nên cứng, kém đàn hồi và dễ bị tổn thương khi cọ xát. Các bệnh lý viêm khớp hệ thống như viêm khớp dạng thấp, viêm khớp vảy nến hoặc bệnh gout cũng thường gây viêm bao hoạt dịch gân gấp thứ phát do lắng đọng tinh thể urat hoặc các phức hợp miễn dịch tự thân.

Ngoài ra, tiền sử chấn thương trực tiếp vào lòng bàn tay, chấn thương thể thao, tình trạng thoái hóa khớp bàn ngón tay cái đi kèm, các dị tật lệch trục giải phẫu chi làm thay đổi hướng truyền lực của gân, hoặc việc sử dụng một số loại thuốc đặc thù như kháng sinh nhóm quinolone cũng được ghi nhận là những yếu tố làm suy yếu cấu trúc gân và gia tăng tính dễ tổn thương của bao gân gấp.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của bệnh viêm gân gấp ngón cái rất phong phú và biến đổi theo từng giai đoạn phát triển của bệnh, từ cảm giác khó chịu mơ hồ ban đầu cho đến tình trạng ngón tay bị khóa chặt hoàn toàn. Ở giai đoạn khởi phát, người bệnh thường chỉ cảm thấy tức nặng, ê ẩm hoặc đau âm ỉ ở gốc ngón tay cái, cụ thể là vùng mặt lòng bàn tay tương ứng với nếp gấp bàn ngón. Cơn đau này có xu hướng gia tăng rõ rệt khi người bệnh thực hiện các động tác cầm nắm đồ vật hoặc khi dùng ngón tay ấn trực tiếp vào vị trí ròng rọc A1.

Một triệu chứng rất đặc trưng khác là hiện tượng cứng khớp ngón tay vào buổi sáng khi vừa thức dậy; sau một đêm bất động, ngón cái thường khó cử động và cần một khoảng thời gian xoa bóp hoặc vận động nhẹ nhàng mới có thể gập duỗi linh hoạt hơn. Khi tình trạng chít hẹp bao gân tiến triển, dấu hiệu cơ học điển hình sẽ xuất hiện rõ nét. Người bệnh nhận thấy ngón cái bị vướng víu, khựng lại khi đang co gập và khi cố gắng duỗi thẳng thì ngón tay đột ngột bật ra kèm theo âm thanh tách hoặc tiếng lục cục có thể cảm nhận hoặc nghe thấy được. Cảm giác bật ngón này thường đi kèm với cơn đau nhói bất ngờ.

Ở mức độ nặng hơn, nốt xơ trên gân gấp phì đại đến mức không thể tự trượt ngược qua ròng rọc A1, khiến ngón cái bị khóa cứng ở tư thế gập; người bệnh hoàn toàn mất khả năng duỗi thẳng ngón cái bằng lực chủ động mà bắt buộc phải dùng bàn tay lành để bẻ hoặc kéo ngón tay ra một cách thụ động. Trong những trường hợp nghiêm trọng nhất, ngón cái bị kẹt cứng cố định hoàn toàn, việc cố gắng cử động thụ động cũng gây đau đớn dữ dội và ngón tay mất khả năng vận động chức năng.

Khi thăm khám thực thể, người bệnh hoặc bác sĩ có thể sờ thấy một nốt tròn nhỏ, chắc, di động dọc theo hành trình của gân gấp ở gốc ngón tay cái, nốt này di chuyển khi người bệnh thực hiện động tác gập duỗi ngón. Vùng mô mềm xung quanh khớp bàn ngón tay cái có thể bị sưng nề nhẹ, tuy nhiên nếu xuất hiện các dấu hiệu như nóng, đỏ rõ rệt thì cần phải cảnh giác với tình trạng viêm nhiễm trùng phối hợp.

Chẩn đoán

Quá trình chẩn đoán bệnh viêm gân gấp ngón cái chủ yếu dựa vào việc thăm khám lâm sàng toàn diện của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình. Bác sĩ sẽ khai thác kỹ tiền sử bệnh lý, thói quen sinh hoạt, đặc thù công việc và diễn tiến của các triệu chứng đau cứng khớp. Khi khám thực thể, bác sĩ quan sát cử động gập duỗi chủ động của ngón tay cái để tìm kiếm hiện tượng kẹt ngón, giật cục hoặc tiếng bật nảy đặc trưng. Việc sờ nắn cẩn thận tại nếp gấp da vùng khớp bàn ngón tay cái ở mặt lòng bàn tay giúp phát hiện điểm đau nhạy cảm chói và sờ thấy nốt xơ dày của gân gấp trượt dưới ngón tay khi người bệnh vận động. Bác sĩ cũng sẽ đánh giá biên độ vận động thụ động để phân biệt chính xác giữa tình trạng kẹt ngón do hẹp bao gân với tình trạng cứng khớp do thoái hóa hoặc co rút dây chằng.

Bên cạnh khám lâm sàng, siêu âm cơ xương khớp độ phân giải cao là phương tiện chẩn đoán hình ảnh bổ trợ vô cùng giá trị. Siêu âm cho phép đánh giá trực tiếp cấu trúc mô mềm mà không gây đau đớn hay xâm lấn. Hình ảnh siêu âm có thể cho thấy tình trạng dày bất thường của màng bao gân, sự gia tăng dịch trong bao hoạt dịch, hình ảnh phì đại của ròng rọc A1 và sự biến đổi cấu trúc sợi của gân cơ gấp ngón cái dài. Đặc biệt, siêu âm động học trong khi người bệnh cử động ngón tay cái có thể ghi nhận trực tiếp khoảnh khắc nốt xơ bị chèn ép và kẹt lại ở bờ ròng rọc.

Chụp X-quang bàn tay thường được chỉ định để loại trừ các bệnh lý khác có triệu chứng tương tự như thoái hóa khớp bàn ngón, gai xương, viêm khớp vôi hóa hoặc các tổn thương xương sau chấn thương cũ. Trong một số trường hợp nghi ngờ bệnh lý hệ thống nền tảng, bác sĩ có thể chỉ định thêm các xét nghiệm máu bao gồm định lượng đường huyết, HbA1c, nồng độ axit uric huyết thanh hoặc các chỉ số viêm và kháng thể tự miễn.

Các biến chứng nguy hiểm của viêm gân gấp ngón cái khi không được điều trị đúng cách

Nếu người bệnh chủ quan không điều trị hoặc tự ý áp dụng các biện pháp can thiệp sai lầm, viêm gân gấp ngón cái có thể tiến triển âm thầm và dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng lâu dài đến chức năng bàn tay. Biến chứng thường gặp đầu tiên là tình trạng co rút khớp và mất biên độ vận động vĩnh viễn của ngón cái. Do hiện tượng viêm mạn tính và xơ hóa bao gân kéo dài, gân gấp bị dính chặt vào bao hoạt dịch và ròng rọc A1, khiến ngón tay cái không còn khả năng duỗi thẳng hoàn toàn hoặc không thể gập sâu chạm vào lòng bàn tay. Điều này làm suy giảm nghiêm trọng sức mạnh cầm nắm và sự khéo léo của bàn tay trong mọi hoạt động sinh hoạt thường ngày.

Biến chứng tiếp theo là hội chứng ngón tay run giật hoặc tư thế ngón tay nhấp chuột liên tục. Khi ngón tay cái bị kẹt ở tư thế nửa gập nửa duỗi, các nhóm cơ ở cẳng tay và bàn tay phải liên tục co rút gượng ép để duy trì tư thế hoặc cố gắng vượt qua trở ngại cơ học. Sự mất cân bằng lực co cơ kéo dài gây ra hiện tượng mỏi cơ thứ phát, co thắt cơ cục bộ và tạo ra tình trạng ngón tay bị run rẩy, co giật tương tự như phản xạ nhấp chuột liên tục, gây khó chịu và bất tiện lớn cho người bệnh trong công việc.

Bên cạnh đó, viêm bao hoạt dịch gân kéo dài còn có thể dẫn đến thoái hóa cấu trúc sợi gân, làm gân cơ gấp ngón cái dài bị bào mòn, suy yếu và đối mặt với nguy cơ đứt gân khi người bệnh gắng sức cử động mạnh. Một số trường hợp tự ý đắp thuốc lá, tiêm thuốc không đảm bảo vô trùng tại các cơ sở không đủ điều kiện có thể dẫn đến biến chứng viêm bao gân mủ cấp tính hoặc nhiễm trùng lan tỏa khoang bàn tay. Tình trạng nhiễm khuẩn này phá hủy gân rất nhanh, để lại di chứng sẹo xơ dính phức tạp và đòi hỏi phải phẫu thuật cấp cứu xử lý thương tổn.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược điều trị viêm gân gấp ngón cái được cá thể hóa dựa trên mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, thời gian mắc bệnh và nhu cầu vận động của người bệnh, với mục tiêu hàng đầu là giải tỏa tình trạng chít hẹp bao gân, giảm viêm, giảm đau và phục hồi tối đa chức năng bàn tay.

Ở giai đoạn sớm hoặc trung bình, các biện pháp điều trị bảo tồn luôn được ưu tiên áp dụng. Biện pháp đầu tiên và căn bản nhất là tạo điều kiện cho ngón cái được nghỉ ngơi cơ học, người bệnh cần tạm ngừng hoặc hạn chế tối đa các hoạt động tạo áp lực lớn hoặc lặp lại liên tục lên ngón tay cái. Việc sử dụng nẹp cố định ngón cái ở tư thế trung tính, đặc biệt là nẹp vào ban đêm trong khoảng vài tuần, giúp giữ cho gân ở trạng thái thư giãn, ngăn ngừa tình trạng ngón tay bị co gập trong khi ngủ và tạo điều kiện cho hiện tượng phù nề thuyên giảm.

Về điều trị nội khoa, bác sĩ có thể kê đơn các thuốc chống viêm không steroid đường uống hoặc dạng gel bôi tại chỗ nhằm ức chế phản ứng viêm cấp tính và giảm nhẹ triệu chứng đau nhức mô mềm. Khi các biện pháp bảo tồn dùng thuốc và nẹp không mang lại hiệu quả mong muốn hoặc ngón tay có dấu hiệu kẹt thường xuyên, liệu pháp tiêm corticosteroid tại chỗ vào bao gân ròng rọc A1 có thể được chỉ định. Đây là phương pháp can thiệp hiệu quả cao giúp giảm nhanh tình trạng viêm sưng và thu nhỏ kích thước nốt xơ. Thủ thuật này bắt buộc phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện dưới sự hỗ trợ của máy siêu âm để đảm bảo đưa thuốc chính xác vào khoang bao gân, tuyệt đối tránh tiêm trực tiếp vào thân gân vì có thể gây thoái hóa sợi gân hoặc đứt gân thứ phát.

Song song với điều trị y khoa, vật lý trị liệu và phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong việc lấy lại độ linh hoạt của bàn tay thông qua các bài tập kéo giãn thụ động và trượt gân có kiểm soát. Trong trường hợp các phương pháp điều trị bảo tồn thất bại sau nhiều tháng, hoặc khi ngón cái bị khóa cứng cố định ở độ nặng không thể duỗi ra được, phẫu thuật giải phóng ròng rọc A1 sẽ được xem xét. Phẫu thuật này là một tiểu phẫu đơn giản, có thể thực hiện mổ mở nhỏ hoặc rạch qua da dưới gây tê cục bộ, nhằm cắt mở ròng rọc A1 để tạo không gian rộng rãi cho gân trượt tự do, từ đó chấm dứt hoàn toàn hiện tượng kẹt ngón.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa bệnh viêm gân gấp ngón cái đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa việc điều chỉnh thói quen làm việc, bảo vệ khớp ngón tay và kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ sức khỏe toàn thân. Trong môi trường lao động và sinh hoạt, nguyên tắc quan trọng nhất là hạn chế tối đa các thao tác tì đè, bóp chặt hoặc véo ngón tay cái liên tục trong thời gian dài. Người làm việc với máy tính nên bố trí không gian làm việc khoa học, lựa chọn bàn phím có độ nảy êm và chuột công thái học vừa vặn với lòng bàn tay để giảm thiểu căng thẳng cho ngón tay cái. Khi sử dụng điện thoại thông minh, nên tập thói quen cầm máy bằng cả hai tay và dùng ngón trỏ thay vì chỉ lướt hoặc nhắn tin bằng một ngón tay cái duy nhất.

Đối với những công việc thủ công, cơ khí hoặc nội trợ đòi hỏi phải dùng kìm, kéo hoặc dao, người lao động nên trang bị các dụng cụ có tay cầm bọc đệm mềm, kích thước cán cầm lớn để phân bổ đều áp lực lên toàn bộ lòng bàn tay thay vì dồn lực vào khớp ngón cái. Thiết lập chế độ nghỉ giải lao định kỳ cũng là biện pháp bảo vệ gân khớp hữu hiệu; sau mỗi ba mươi đến bốn mươi lăm phút làm việc liên tục, người bệnh nên dành từ hai đến ba phút để thả lỏng đôi bàn tay, thực hiện các bài tập xoa bóp nhẹ nhàng lòng bàn tay và các động tác kéo giãn ngón tay cái nhẹ nhàng nhằm tăng cường lưu thông tuần hoàn máu và duy trì độ đàn hồi của bao hoạt dịch.

Ngoài ra, việc quản lý tốt các bệnh lý nội khoa mạn tính giữ vai trò then chốt; người mắc bệnh đái tháo đường cần duy trì chế độ dinh dưỡng và phác đồ điều trị để giữ mức đường huyết ổn định, người có bệnh gout hoặc viêm khớp tự miễn cần tuân thủ theo dõi định kỳ của bác sĩ để phòng ngừa các đợt viêm khớp và viêm bao gân thứ phát. Đồng thời, cần chủ động thăm khám và chỉnh sửa sớm các dị tật gây lệch trục chi nếu có để giải tỏa áp lực truyền lực bất thường lên gân ngón. Người bệnh cũng cần hết sức thận trọng khi được chỉ định kháng sinh nhóm quinolone, thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện dấu hiệu đau mỏi gân để được điều chỉnh kịp thời, kết hợp lối sống lành mạnh và lắng nghe cơ thể nhằm bảo vệ chức năng bàn tay một cách toàn diện.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến thăm khám tại các cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình ngay khi nhận thấy những biểu hiện bất thường đầu tiên ở ngón tay cái. Việc trì hoãn đi khám có thể khiến tình trạng viêm bao gân tiến triển thành xơ hóa nặng nề, làm giảm hiệu quả của các biện pháp điều trị bảo tồn. Cụ thể, bạn nên đi khám khi ngón tay cái xuất hiện các cơn đau nhức âm ỉ hoặc nhói buốt kéo dài nhiều ngày không thuyên giảm dù đã nghỉ ngơi; khi có cảm giác khớp ngón tay bị cứng đờ rõ rệt vào buổi sáng hoặc ngón tay có cảm giác vướng víu, giật cục khi gập duỗi. Đặc biệt, nếu ngón cái đã bắt đầu xuất hiện tiếng kêu lục cục hoặc hiện tượng bật nảy như lò xo thì việc khám sớm là vô cùng cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ kẹt khớp.

Bên cạnh đó, người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng như ngón tay cái bị khóa cứng hoàn toàn ở tư thế co gập và không thể tự duỗi ra được; cơn đau trở nên dữ dội làm mất ngủ hoặc gián đoạn hoàn toàn sinh hoạt; vùng gốc ngón tay hoặc bàn tay bị sưng phù nề nhanh chóng, da đỏ ửng, nóng ran và chạm vào đau chói dữ dội; hoặc khi người bệnh có biểu hiện sốt, ớn lạnh đi kèm, bởi đây là những dấu hiệu cảnh báo tình trạng nhiễm trùng bao hoạt dịch gân gấp cấp tính cần được xử trí y tế khẩn cấp nhằm bảo tồn toàn vẹn gân cơ.

Lưu ý an toàn

Tất cả thông tin về bệnh viêm gân gấp ngón cái trong bài viết này nhằm mục đích giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mỗi người bệnh có mức độ tổn thương gân và bệnh lý nền khác nhau, do đó cần được thăm khám trực tiếp để có giải pháp thích hợp. Khi ngón cái bị kẹt cứng, người bệnh tuyệt đối không được dùng sức mạnh để bẻ, giật ngón tay thô bạo vì có thể gây rách đứt gân hoặc tổn thương nghiêm trọng ròng rọc A1. Người bệnh không nên tự ý mua thuốc uống, thuốc bôi giảm đau kéo dài, không tự ý chườm nóng lên vùng viêm cấp hoặc đắp các loại thuốc lá không rõ nguồn gốc lên bàn tay vì dễ gây bỏng da, nhiễm trùng mô mềm. Mọi can thiệp chuyên sâu từ nẹp cố định, tiêm thuốc bao gân đến phẫu thuật giải phóng ròng rọc đều bắt buộc phải có chỉ định và thực hiện bởi nhân viên y tế chuyên khoa cơ xương khớp.

Kết luận

Viêm gân gấp ngón cái là một bệnh lý cơ xương khớp tuy không đe dọa trực tiếp đến tính mạng nhưng lại gây ảnh hưởng nặng nề đến khả năng vận động tinh tế và chức năng cầm nắm của bàn tay. Sự thấu hiểu về bản chất của bệnh, từ cơ chế chít hẹp bao gân do vi chấn thương cho đến các dấu hiệu cảnh báo sớm như đau gốc ngón tay, cứng khớp buổi sáng và hiện tượng bật ngón, là chìa khóa then chốt giúp người bệnh chủ động phòng ngừa và tiếp cận chăm sóc y tế kịp thời. Việc phát hiện sớm cho phép áp dụng các biện pháp điều trị bảo tồn đơn giản, an toàn và mang lại hiệu quả hồi phục chức năng vận động rất cao. Khi nhận thấy các dấu hiệu nghi ngờ, người bệnh nên sớm tìm đến sự tư vấn của các bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác và định hướng điều trị phù hợp, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà để tránh các biến chứng đáng tiếc.