Vì sao tình trạng kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng?

Kháng kháng sinh là gì?

Kháng kháng sinh là hiện tượng các vi sinh vật gây bệnh thích nghi và tiếp tục sinh sôi ngay cả khi có mặt nồng độ thuốc kháng sinh từng đủ khả năng tiêu diệt chúng. Đây là quá trình chọn lọc tự nhiên nhưng tốc độ của nó đã bị đẩy nhanh gấp nhiều lần do các hoạt động thiếu kiểm soát của con người trong chăm sóc y tế và nông nghiệp.

Khi hiện tượng kháng thuốc lan rộng, các can thiệp ngoại khoa thông thường như phẫu thuật ổ bụng, ghép tạng, chăm sóc trẻ sinh non hay hóa trị liệu ung thư đều đối mặt với rủi ro nhiễm khuẩn hậu phẫu khó lường. Nếu không có các biện pháp can thiệp đồng bộ từ cộng đồng và ngành y tế, nhân loại có thể phải đối mặt với nguy cơ quay trở lại kỷ nguyên mà một vết xước nhiễm trùng nhỏ cũng có thể đe dọa tính mạng.

Thói quen tự ý mua và lạm dụng kháng sinh trong điều trị

Một trong những lý do phổ biến khiến vi khuẩn kháng thuốc lan rộng là thói quen tự ý mua kháng sinh tại các quầy thuốc mà không qua thăm khám y khoa. Nhiều người có xu hướng dùng kháng sinh ngay khi xuất hiện các triệu chứng nhẹ như ho, đau rát họng, sổ mũi hay sốt, trong khi phần lớn các trường hợp này bắt nguồn từ virus đường hô hấp.

Thuốc kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng đối với virus. Việc đưa kháng sinh vào cơ thể khi không có nhiễm khuẩn vô tình tiêu diệt các lợi khuẩn đường ruột và niêm mạc, đồng thời tạo áp lực chọn lọc khiến các vi khuẩn cơ hội biến đổi để sinh tồn. Tình trạng này kéo dài làm gia tăng nhanh chóng các chủng vi sinh vật kháng thuốc trong cộng đồng.

Tự ý giảm liều hoặc bỏ dở liệu trình điều trị được chỉ định

Nhiều người bệnh thường dừng uống thuốc ngay sau hai đến ba ngày khi thấy các triệu chứng sốt hoặc đau đớn đã thuyên giảm, thay vì hoàn thành toàn bộ đợt điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ. Hành động này khiến lượng vi khuẩn gây bệnh chưa bị tiêu diệt triệt để.

Những vi khuẩn sống sót sau đợt tấn công dang dở của thuốc sẽ học cách thích nghi, kích hoạt các cơ chế đột biến gen hoặc trao đổi vật chất di truyền với nhau để tạo ra khả năng kháng thuốc. Khi bệnh tái phát, loại kháng sinh ban đầu thường không còn mang lại hiệu quả, buộc nhân viên y tế phải nâng bậc điều trị lên các nhóm thuốc thế hệ mới hoặc phối hợp nhiều loại kháng sinh phức tạp hơn.

Tác động từ việc lạm dụng kháng sinh trong nông nghiệp và chăn nuôi

Bên cạnh y tế người, việc sử dụng kháng sinh tràn lan trong chăn nuôi gia súc, gia cầm và nuôi trồng thủy sản để kích thích tăng trưởng hoặc phòng bệnh đại trà cũng thúc đẩy tốc độ kháng thuốc. Kháng sinh liều thấp tồn tại lâu dài trong môi trường chăn nuôi tạo điều kiện lý tưởng cho vi khuẩn kháng thuốc nảy sinh.

Các chủng vi khuẩn đề kháng này có thể xâm nhập trực tiếp vào chuỗi cung ứng thực phẩm, phát tán vào đất, nguồn nước tưới tiêu và môi trường xung quanh. Khi con người tiêu thụ thực phẩm chưa được chế biến kỹ hoặc tiếp xúc với nguồn nước nhiễm bẩn, vi khuẩn kháng thuốc dễ dàng xâm nhập vào cơ thể và gây ra những đợt nhiễm trùng khó kiểm soát.

Sự khan hiếm của các nhóm kháng sinh mới được phát triển

Tốc độ phát triển các dòng kháng sinh mới hiện nay đang chậm hơn rất nhiều so với tốc độ biến đổi và thích nghi của vi khuẩn. Quy trình nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng và đưa một hoạt chất kháng sinh mới vào sử dụng thường kéo dài nhiều năm với chi phí đầu tư khổng lồ, khiến số lượng thuốc mới được phê duyệt rất hạn chế.

Trong khi đó, vi khuẩn có vòng đời ngắn và khả năng chia sẻ gen kháng thuốc rất nhanh qua các cơ chế tiếp hợp hoặc biến nạp. Sự mất cân đối giữa nguồn thuốc sẵn có và mức độ xuất hiện của các siêu vi khuẩn đa kháng thuốc khiến các phác đồ điều trị ngày càng bị thu hẹp, làm cho vấn đề kháng thuốc trở nên báo động hơn bao giờ hết.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa. Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh để điều trị bệnh cho bản thân hoặc người nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Khi được kê đơn thuốc, cần tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng và thời gian uống thuốc, không dùng chung đơn thuốc hoặc dùng lại thuốc còn thừa từ các đợt ốm trước đó.

Tóm tắt

Kháng kháng sinh là thách thức y tế chung nhưng bắt đầu từ ý thức dùng thuốc của từng cá nhân. Việc sử dụng kháng sinh đúng chỉ định, đủ liệu trình và chủ động phòng ngừa nhiễm trùng là cách thiết thực nhất để bảo vệ hiệu quả của các loại thuốc điều trị cho hiện tại và thế hệ tương lai.