Vì sao tiêm đủ liều vaccine vẫn có nguy cơ mắc bệnh?

Tiêm đủ liều vaccine vẫn mắc bệnh là gì?

Vaccine hoạt động dựa trên cơ chế đưa kháng nguyên đã được làm suy yếu, bất hoạt hoặc các mảnh phân tử đặc hiệu vào cơ thể để kích thích hệ thống miễn dịch sinh ra kháng thể và các tế bào lympho ghi nhớ. Khi gặp mầm bệnh thật sự trong tự nhiên, hệ miễn dịch đã có sẵn thông tin để phản ứng nhanh chóng nhằm vô hiệu hóa tác nhân gây hại trước khi chúng kịp nhân lên gây tổn thương diện rộng.

Tuy nhiên, mục tiêu trọng tâm của hầu hết các loại vaccine phòng bệnh truyền nhiễm là ngăn ngừa nguy cơ diễn tiến nặng, giảm thiểu tỷ lệ phải nhập viện điều trị tích cực và giảm tỷ lệ tử vong, chứ không phải lúc nào cũng ngăn chặn được hoàn toàn việc mầm bệnh xâm nhập qua lớp niêm mạc. Khả năng bảo vệ của vaccine luôn chịu sự chi phối tổng hòa từ chất lượng sinh học của chế phẩm tiêm, đặc điểm phản ứng của hệ miễn dịch người nhận và nồng độ mầm bệnh trong môi trường tiếp xúc.

Hiệu lực bảo vệ của vaccine và hiện tượng nhiễm trùng đột phá

Không có loại vaccine nào có thể mang lại khả năng bảo vệ tuyệt đối một trăm phần trăm cho toàn bộ quần thể được tiêm. Hiệu lực thực tế của vaccine phản ánh mức độ giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh ở nhóm đã tiêm chủng so với nhóm chưa tiêm trong cùng môi trường tiếp xúc. Một tỷ lệ nhỏ cá thể sau khi tiêm không thể tạo ra lượng kháng thể đủ cao để ngăn chặn hoàn toàn sự xâm nhập của tác nhân gây bệnh do đặc tính sinh học của cơ thể hoặc mức độ đáp ứng miễn dịch hạn chế.

Khi tiếp xúc với nguồn lây có mật độ virus hoặc vi khuẩn quá cao trong môi trường kín, mầm bệnh vẫn có thể vượt qua lớp bảo vệ ban đầu để xâm nhập vào niêm mạc. Tình trạng này được gọi là nhiễm trùng đột phá. Mặc dù bệnh vẫn xảy ra, hệ thống miễn dịch đã được tập dượt trước đó sẽ nhanh chóng huy động các dòng tế bào lympho để tiêu diệt tác nhân gây hại, giúp giảm bớt mức độ nghiêm trọng của bệnh, rút ngắn thời gian phát tán mầm bệnh và hạn chế các biến chứng đe dọa tính mạng.

Sự suy giảm nồng độ kháng thể tự nhiên theo thời gian

Sau khi hoàn thành các mũi tiêm cơ bản, nồng độ kháng thể tuần hoàn trong huyết thanh đạt mức cao nhất rồi sẽ suy giảm dần theo thời gian sinh học tự nhiên. Tốc độ suy giảm này diễn ra nhanh hay chậm tùy thuộc vào bản chất của từng loại kháng nguyên và loại vaccine được sử dụng. Một số vaccine tạo ra miễn dịch bền vững qua nhiều năm, trong khi những vaccine phòng các bệnh lý đường hô hấp thường có nồng độ kháng thể bảo vệ tại chỗ ở niêm mạc giảm đáng kể sau vài tháng đến một năm.

Khi lượng kháng thể lưu hành trong máu tụt xuống dưới ngưỡng bảo vệ tối ưu, khả năng ngăn chặn mầm bệnh ngay tại cửa ngõ xâm nhập bị suy yếu, tạo điều kiện cho vi khuẩn hoặc virus bám dính và nhân lên. Đây là nguyên nhân khiến những người từng tiêm chủng đầy đủ từ nhiều tháng trước đó vẫn có thể bị nhiễm bệnh khi gặp đợt bùng phát dịch mới. Do đó, các chương trình tiêm chủng thường đưa ra khuyến cáo tiêm nhắc lại định kỳ nhằm kích hoạt lại tế bào nhớ và củng cố lượng kháng thể cần thiết.

Sự biến đổi liên tục và né tránh miễn dịch của mầm bệnh

Các tác nhân gây bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là các loại virus có vật chất di truyền dạng ARN, có đặc tính biến đổi cấu trúc di truyền rất nhanh trong chu kỳ nhân lên và lây truyền. Những đột biến xuất hiện trên các protein gai hoặc kháng nguyên bề mặt có thể làm thay đổi hình dạng các vị trí gắn kết, khiến kháng thể được tạo ra từ vaccine trước đó không còn nhận diện chính xác hoặc giảm khả năng trung hòa mầm bệnh.

Hiện tượng trôi dạt kháng nguyên này giúp các biến thể mới né tránh một phần hệ thống phòng thủ miễn dịch của cơ thể. Một ví dụ điển hình là virus cúm mùa liên tục xuất hiện các phân type mới qua từng năm, đòi hỏi thành phần kháng nguyên của vaccine cúm phải được cập nhật định kỳ hàng năm để phù hợp với chủng đang lưu hành. Dù vaccine có thể giảm hiệu quả ngăn ngừa nhiễm các biến thể mới, khả năng nhận diện chéo của các tế bào miễn dịch lympho T vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cơ thể khỏi nguy cơ tổn thương cơ quan nặng nề.

Yếu tố cơ địa và tình trạng miễn dịch của người tiêm phòng

Hiệu quả bảo vệ của vaccine phụ thuộc rất lớn vào tình trạng hoạt động của hệ thống miễn dịch ở từng cá thể. Người cao tuổi thường gặp tình trạng lão hóa miễn dịch, khiến khả năng sản sinh tế bào miễn dịch mới suy giảm, phản ứng tạo kháng thể sau tiêm thường yếu và nồng độ kháng thể duy trì kém bền vững hơn so với người trẻ tuổi khỏe mạnh.

Bên cạnh yếu tố tuổi tác, những người mắc các bệnh mạn tính như đái tháo đường kiểm soát kém, suy thận giai đoạn cuối, xơ gan, hoặc những bệnh nhân đang phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, thuốc chống thải ghép, hóa chất điều trị ung thư thường có đáp ứng miễn dịch rất hạn chế sau khi tiêm vaccine. Ngoài ra, các yếu tố thể trạng tại thời điểm tiêm chủng như suy dinh dưỡng, căng thẳng thần kinh kéo dài, thiếu ngủ trầm trọng hoặc mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính phối hợp cũng có thể làm gián đoạn tiến trình kích hoạt miễn dịch tối ưu của cơ thể.

Lưu ý an toàn

Việc ghi nhận các trường hợp mắc bệnh sau khi tiêm không đồng nghĩa với việc vaccine mất đi giá trị bảo vệ, do đó người dân không nên vì tâm lý e ngại mà trì hoãn hoặc bỏ lỡ các mũi tiêm chủng mở rộng cũng như các mũi nhắc lại theo khuyến cáo y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ nhiễm bệnh, người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chẩn đoán, đánh giá mức độ bệnh và tư vấn hướng xử trí an toàn, tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh hoặc thuốc kháng virus để tự điều trị tại nhà.

Tóm tắt

Tiêm đủ liều vaccine vẫn có thể mắc bệnh do cơ chế suy giảm miễn dịch, sự biến đổi kháng nguyên của mầm bệnh và yếu tố cơ địa riêng lẻ, nhưng đây vẫn là giải pháp y tế dự phòng hiệu quả hàng đầu giúp giảm thiểu nguy cơ bệnh diễn tiến nặng hoặc tử vong. Sự kết hợp giữa tiêm chủng đúng lịch, duy trì dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ các thói quen vệ sinh dịch tễ sẽ tạo dựng hàng rào bảo vệ vững chắc cho từng cá nhân và cộng đồng.