Vi khuẩn Shigella gây bệnh gì và cách phòng ngừa lây nhiễm

Vi khuẩn Shigella là gì?

Shigella là một chi trực khuẩn gram âm thuộc họ vi khuẩn đường ruột Enterobacteriaceae, gồm bốn nhóm huyết thanh chính là Shigella dysenteriae, Shigella flexneri, Shigella boydii và Shigella sonnei. Khi xâm nhập cơ thể qua đường tiêu hóa, vi khuẩn Shigella vượt qua hàng rào acid dạ dày để tiến vào đại tràng, bám dính và phá hủy các tế bào biểu mô niêm mạc ruột. Một số chủng vi khuẩn, đặc biệt là Shigella dysenteriae týp 1, còn tiết ra độc tố Shiga gây tổn thương mô nghiêm trọng. Khác với nhiều mầm bệnh đường ruột cần lượng phơi nhiễm lớn, chỉ một lượng rất nhỏ vi khuẩn Shigella đã đủ khả năng gây bệnh ở người. Nhiễm khuẩn Shigella phổ biến ở các nước đang phát triển, khu đông dân cư, trường mầm non và những nơi nguồn nước sinh hoạt chưa đạt chuẩn vệ sinh.

Vi khuẩn Shigella gây ra những bệnh lý nào ở đường tiêu hóa

Bệnh lý đặc trưng nhất do vi khuẩn Shigella gây ra là bệnh lỵ trực trùng, còn gọi là viêm ruột do Shigella. Khi vi khuẩn tấn công niêm mạc đại tràng, phản ứng viêm loét cấp tính diễn ra khiến người bệnh gặp phải hội chứng lỵ điển hình. Bên cạnh đó, vi khuẩn cũng có thể gây viêm dạ dày ruột cấp tính với biểu hiện tiêu chảy ồ ạt dẫn đến mất nước nhanh.

Ở những đối tượng có sức đề kháng yếu như trẻ suy dinh dưỡng hoặc người cao tuổi, nhiễm khuẩn Shigella có nguy cơ dẫn tới các biến chứng nặng nề. Một số biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra bao gồm hội chứng tan máu urê huyết cao gây suy thận cấp, co giật do sốt cao, thủng ruột hoặc sa trực tràng do tình trạng mót rặn kéo dài liên tục.

Dấu hiệu nhận biết điển hình khi bị nhiễm khuẩn Shigella

Thời gian ủ bệnh sau khi phơi nhiễm với vi khuẩn Shigella thường kéo dài từ một đến ba ngày trước khi triệu chứng bùng phát. Người bệnh thường khởi phát đột ngột với cơn sốt, mệt mỏi, chán ăn và buồn nôn. Sau đó, các cơn đau quặn bụng dưới xuất hiện ngày càng dồn dập, đi kèm cảm giác mót rặn liên tục khiến người bệnh phải đi vệ sinh nhiều lần trong ngày.

Dấu hiệu đặc trưng nhất nằm ở tính chất của phân. Ban đầu người bệnh có thể đi ngoài phân lỏng nhiều nước, nhưng sau đó lượng phân giảm dần và xuất hiện chất nhầy hoặc lẫn máu đỏ tươi. Trẻ nhỏ khi nhiễm bệnh có thể quấy khóc nhiều do đau quặn bụng, sốt cao co giật hoặc có biểu hiện môi khô, mắt trũng do mất nước và rối loạn điện giải.

Các con đường lây truyền phổ biến của vi khuẩn Shigella

Vi khuẩn Shigella lây truyền chủ yếu qua đường phân – miệng thông qua tiếp xúc trực tiếp giữa người với người hoặc gián tiếp qua môi trường. Nguồn lây chính là phân của người đang mắc bệnh hoặc người lành mang vi khuẩn. Bàn tay không được rửa sạch bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh hoặc sau khi thay tã cho trẻ là trung gian hàng đầu khiến vi khuẩn phát tán ra xung quanh.

Bên cạnh tiếp xúc trực tiếp, vi khuẩn Shigella còn lây lan qua nguồn nước uống và thực phẩm bị ô nhiễm. Rau sống, thủy hải sản hoặc đồ ăn chế biến sẵn không nấu chín kỹ đều có thể chứa mầm bệnh. Việc dùng chung đồ chơi tại các nhà trẻ hoặc tiếp xúc thân mật không an toàn cũng là những yếu tố thuận lợi làm lây lan vi khuẩn trong cộng đồng.

Nguyên tắc điều trị và chăm sóc y tế khi nhiễm Shigella

Nguyên tắc quan trọng hàng đầu trong xử trí nhiễm khuẩn Shigella là phòng ngừa và điều trị mất nước cùng rối loạn điện giải. Người bệnh cần được bù dịch kịp thời bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ hoặc uống nước cháo muối, nước canh ấm. Chế độ ăn nên duy trì các món lỏng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo thịt nạc, súp và tiếp tục cho trẻ bú mẹ đều đặn, tránh nhịn ăn gây suy kiệt.

Về can thiệp dùng thuốc, việc sử dụng thuốc kháng sinh phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định dựa trên mức độ bệnh và tình trạng kháng thuốc. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy như loperamide. Các loại thuốc làm giảm nhu động ruột sẽ giữ vi khuẩn và độc tố lại trong lòng ruột, khiến tình trạng viêm loét trở nên nặng hơn.

Biện pháp phòng ngừa lây nhiễm vi khuẩn Shigella hiệu quả

Phòng ngừa nhiễm khuẩn Shigella đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa vệ sinh cá nhân và an toàn thực phẩm. Thói quen rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch dưới vòi nước chảy trong ít nhất hai mươi giây đóng vai trò quyết định, đặc biệt là trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh hoặc chăm sóc người bệnh.

Trong sinh hoạt hàng ngày, mỗi gia đình cần tuân thủ nguyên tắc ăn chín uống sôi, không sử dụng nguồn nước chưa qua xử lý. Khi có người thân mắc bệnh lỵ, việc khử khuẩn bồn cầu, lau chùi bề mặt tiếp xúc bằng dung dịch sát khuẩn y tế và giặt riêng đồ dùng bằng nước nóng là điều cần thiết để ngăn chặn nguy cơ lây lan trong gia đình và cộng đồng.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về vi khuẩn Shigella trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Khi xuất hiện triệu chứng sốt cao, đi ngoài phân có máu, nôn nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước nặng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám. Tuyệt đối không tự ý mua kháng sinh hay thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.

Tóm tắt

Nhiễm khuẩn Shigella là bệnh truyền nhiễm đường tiêu hóa có thể phòng ngừa và kiểm soát hiệu quả nhờ thói quen giữ vệ sinh cá nhân và ăn chín uống sôi. Việc nhận biết sớm triệu chứng lỵ và tuân thủ hướng dẫn chăm sóc bù dịch từ nhân viên y tế sẽ giúp người bệnh hồi phục nhanh chóng, ngăn ngừa biến chứng nguy hiểm.