Vi khuẩn BK là gì và những điều cần biết về trực khuẩn Koch

Vi khuẩn BK là gì?

Thuật ngữ BK trong y học lâm sàng thường dùng để chỉ Bacillus de Koch, mang tên nhà vi sinh vật học Robert Koch, người đầu tiên phát hiện ra trực khuẩn Mycobacterium tuberculosis vào năm 1882. Đây là một loại trực khuẩn hiếu khí, kháng cồn kháng toan (AFB), có lớp vỏ lipid dày giúp chúng tồn tại bền bỉ trong môi trường và chống lại nhiều cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể.

Khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn BK chủ yếu tấn công vào phổi, gây tổn thương nhu mô phổi, nhưng cũng có thể lan sang màng phổi, hạch bạch huyết, màng não, xương khớp, thận hoặc ruột. Ngoài ra, trong chuyên ngành thận học ghép tạng còn có một loại virus mang tên BK virus, tuy nhiên khi nói đến nhiễm BK trong bối cảnh hô hấp thông thường tại Việt Nam, bác sĩ hầu như luôn đề cập đến trực khuẩn gây bệnh lao.

Bản chất và con đường lây truyền của trực khuẩn BK

Trực khuẩn BK lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp thông qua các giọt bắn nhỏ li ti phát tán vào không khí khi người mắc bệnh lao phổi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc khạc nhổ. Những người hít phải các hạt khí dung chứa vi khuẩn này có nguy cơ bị xâm nhiễm vào phế nang.

Mặc dù vi khuẩn xâm nhập vào phổi, không phải ai nhiễm trực khuẩn BK cũng phát triển thành bệnh ngay. Hệ thống miễn dịch của người khỏe mạnh có khả năng tạo vỏ bọc cô lập vi khuẩn ở trạng thái ngủ, gọi là lao tiềm ẩn. Ở trạng thái này, người mang mầm bệnh hoàn toàn không có triệu chứng và không có khả năng lây bệnh cho người xung quanh.

Bệnh chỉ bùng phát thành thể hoạt động khi sức đề kháng của cơ thể suy giảm, chẳng hạn như ở người cao tuổi, người mắc bệnh đái tháo đường, người nhiễm HIV hoặc người đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch kéo dài.

Các biểu hiện thường gặp khi trực khuẩn BK hoạt động

Khi trực khuẩn BK phát triển và phá hủy các mô, cơ thể người bệnh sẽ xuất hiện các dấu hiệu toàn thân kết hợp với triệu chứng tại cơ quan bị tổn thương. Triệu chứng hô hấp điển hình nhất là ho kéo dài trên hai tuần, ho khan hoặc ho có đờm, đôi khi đờm lẫn vệt máu hoặc ho ra máu tươi.

Bên cạnh biểu hiện tại đường thở, người bệnh thường gặp hội chứng nhiễm trùng mạn tính bao gồm sốt nhẹ thường xuất hiện vào chiều tối, ra mồ hôi trộm vào ban đêm, mệt mỏi suy nhược, ăn uống kém ngon miệng và sụt cân không rõ nguyên nhân.

Trong trường hợp vi khuẩn BK tấn công các cơ quan ngoài phổi như hạch bạch huyết, màng não hoặc xương khớp, người bệnh có thể xuất hiện sưng hạch không đau, đau đầu kéo dài, cứng gáy, đau nhức khớp hoặc rối loạn tiểu tiện tùy vị trí tổn thương.

Các phương pháp xét nghiệm phát hiện vi khuẩn BK

Để xác định chính xác sự hiện diện của trực khuẩn BK, bác sĩ sẽ chỉ định các kỹ thuật xét nghiệm vi sinh kết hợp chẩn đoán hình ảnh. Phổ biến nhất là xét nghiệm soi đờm trực tiếp tìm trực khuẩn kháng cồn kháng toan (AFB). Mẫu đờm thường được lấy vào buổi sáng sớm để đảm bảo mật độ vi khuẩn cao nhất.

Bên cạnh soi trực tiếp, phương pháp nuôi cấy vi khuẩn trên môi trường chuyên dụng vẫn là tiêu chuẩn vàng giúp khẳng định chẩn đoán và thực hiện kháng sinh đồ nhằm phát hiện chủng vi khuẩn kháng thuốc. Tuy nhiên, do vi khuẩn BK phát triển rất chậm, kỹ thuật nuôi cấy thường mất từ vài tuần đến hai tháng.

Hiện nay, kỹ thuật sinh học phân tử như xét nghiệm GeneXpert được áp dụng rộng rãi, cho phép phát hiện vật liệu di truyền của trực khuẩn lao chỉ sau vài giờ, đồng thời xác định nhanh khả năng kháng thuốc Rifampicin để bác sĩ kịp thời điều chỉnh phác đồ.

Nguyên tắc theo dõi và điều trị y khoa khi nhiễm BK

Bệnh lao do trực khuẩn BK hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu người bệnh được phát hiện sớm và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa lao và bệnh phổi. Việc điều trị bắt buộc phải tuân theo bốn nguyên tắc cốt lõi: phối hợp nhiều loại thuốc kháng lao, dùng đúng liều lượng theo cân nặng, uống thuốc đều đặn mỗi ngày và dùng đủ thời gian quy định, thường kéo dài từ sáu đến chín tháng.

Trong suốt quá trình can thiệp y khoa, người bệnh cần được giám sát định kỳ chức năng gan, thận, thị lực và thính lực nhằm phát hiện sớm các tác dụng không mong muốn của thuốc. Đồng thời, việc tái khám xét nghiệm lại đờm theo lịch hẹn giúp bác sĩ đánh giá mức độ đáp ứng thuốc và tình trạng âm tính hóa của vi khuẩn.

Bên cạnh dùng thuốc, người bệnh cần nâng cao thể trạng thông qua chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, đủ chất đạm và vi chất, kết hợp nghỉ ngơi hợp lý và giữ không gian sống thông thoáng.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh thông thường để điều trị ho kéo dài khi nghi ngờ nhiễm trực khuẩn BK. Việc tự ý ngưng thuốc, giảm liều hoặc uống thuốc ngắt quãng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến lao kháng thuốc, khiến quá trình điều trị sau này trở nên phức tạp và tốn kém hơn rất nhiều. Phụ nữ mang thai, người có bệnh gan, thận hoặc đái tháo đường cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp để cá nhân hóa phác đồ an toàn.

Tóm tắt

Nhiễm trực khuẩn BK là bệnh lý truyền nhiễm hoàn toàn có thể kiểm soát và chữa lành khi tuân thủ đúng phác đồ y khoa chuẩn mực. Chủ động đi khám chuyên khoa khi có dấu hiệu ho kéo dài, sốt nhẹ về chiều và kiên trì uống thuốc đủ thời gian chính là biện pháp bảo vệ bản thân và cộng đồng hiệu quả nhất.