Vai trò của HbA2 và các loại hemoglobin trong xét nghiệm điện di huyết sắc tố

Điện di huyết sắc tố là gì?

Huyết sắc tố hay hemoglobin là thành phần protein phức tạp chứa sắt nằm bên trong tế bào hồng cầu, chịu trách nhiệm chính trong việc vận chuyển oxy từ phổi đến các mô và đưa khí cacbonic từ mô trở về phổi. Ở mỗi giai đoạn phát triển của cơ thể, các chuỗi polypeptid globin kết hợp với nhau tạo nên những loại hemoglobin đặc trưng với tỷ lệ sinh lý nhất định.

Kỹ thuật điện di huyết sắc tố hoạt động dựa trên nguyên lý di chuyển của các phân tử protein mang điện tích trong một môi trường điện trường xác định. Dưới tác động của dòng điện, mỗi dạng hemoglobin sẽ di chuyển với tốc độ khác nhau tùy thuộc vào cấu trúc chuỗi globin. Phương pháp này đóng vai trò như công cụ tiêu chuẩn giúp định danh và định lượng tỷ lệ từng thành phần hemoglobin, từ đó phát hiện các bất thường về cấu trúc hoặc khiếm khuyết trong tốc độ tổng hợp chuỗi globin của cơ thể.

Khái niệm và mục đích thực hiện kỹ thuật điện di huyết sắc tố

Điện di huyết sắc tố là kỹ thuật sinh hóa sử dụng dòng điện để phân tách các phân tử hemoglobin khác nhau trong hồng cầu dựa trên kích thước, điện tích và cấu trúc phân tử. Trong cơ thể người trưởng thành khỏe mạnh, hemoglobin chủ yếu tồn tại dưới dạng HbA với tỷ lệ chiếm khoảng chín mươi lăm đến chín mươi tám phần trăm, một lượng nhỏ HbA2 từ một phẩy lăm đến ba phẩy lăm phần trăm và lượng rất thấp HbF dưới một đến hai phần trăm.

Kỹ thuật này được chỉ định phổ biến khi người bệnh có biểu hiện thiếu máu hồng cầu nhỏ nhược sắc kéo dài không rõ nguyên nhân, tiền sử gia đình có người mắc bệnh lý huyết học hoặc thực hiện trong quy trình khám sức khỏe tiền hôn nhân và chăm sóc tiền sản. Nhờ khả năng phân tách rõ ràng các dải hemoglobin, phương pháp này cho phép nhận diện các thành phần sắc tố bất thường mà xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi thông thường không thể phát hiện được.

Ý nghĩa đặc biệt của chỉ số HbA2 trong tầm soát bệnh thalassemia

Hemoglobin A2 hay HbA2 là một phân tử hemoglobin thứ yếu được cấu tạo từ hai chuỗi alpha globin và hai chuỗi delta globin. Mặc dù chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ trong máu người bình thường, sự thay đổi nồng độ của HbA2 lại mang giá trị định hướng rất lớn đối với chẩn đoán bệnh tan máu bẩm sinh, đặc biệt là nhóm bệnh beta thalassemia.

Khi quá trình tổng hợp chuỗi beta globin bị suy giảm do đột biến gen, cơ thể có xu hướng gia tăng tổng hợp chuỗi delta bù đắp, dẫn đến nồng độ HbA2 tăng cao trên mức bình thường, thường dao động từ bốn đến tám phần trăm. Đây là dấu hiệu quan trọng để phát hiện người lành mang gen mang tính chất lặn, giúp họ hiểu rõ nguy cơ di truyền sang thế hệ con cái. Ngược lại, nồng độ HbA2 giảm thấp có thể gặp trong bệnh alpha thalassemia, thiếu máu thiếu sắt nặng hoặc một số thể bệnh hiếm gặp khác của chuỗi delta globin.

Vai trò của HbA, HbF và các biến thể hemoglobin bất thường khác

Bên cạnh HbA2, việc đánh giá nồng độ HbA, HbF và sự hiện diện của các dạng hemoglobin đột biến mang lại bức tranh toàn diện về hệ thống huyết sắc tố. Hemoglobin F là dạng huyết sắc tố chiếm ưu thế trong giai đoạn bào thai nhưng giảm mạnh sau khi sinh. Nếu HbF tiếp tục duy trì ở mức cao bất thường ở người lớn, đó có thể là dấu hiệu của bệnh beta thalassemia thể nặng hoặc hội chứng tồn lưu hemoglobin bào thai do di truyền.

Ngoài ra, kỹ thuật điện di còn giúp phát hiện các biến thể chuỗi globin bất thường phổ biến như HbE, HbS, HbC hoặc HbH. Tại khu vực Đông Nam Á và Việt Nam, biến thể HbE rất thường gặp và khi kết hợp cùng gen beta thalassemia có thể gây ra bệnh cảnh tan máu từ nhẹ đến rất nặng. Sự xuất hiện của dải HbH lại là bằng chứng điển hình cho bệnh alpha thalassemia thể nặng với sự thiếu hụt nghiêm trọng chuỗi alpha globin.

Những lưu ý cần biết khi thực hiện và phân tích kết quả xét nghiệm

Để kết quả xét nghiệm đạt độ chính xác cao nhất, người bệnh cần trao đổi với bác sĩ về tiền sử truyền máu gần đây, bởi việc nhận máu từ người hiến trong vòng ba đến bốn tháng có thể làm sai lệch hoàn toàn tỷ lệ các loại hemoglobin trong cơ thể. Ngoài ra, tình trạng thiếu máu thiếu sắt đồng thời cũng có thể làm hạ thấp chỉ số HbA2 một cách giả tạo, dẫn đến nguy cơ bỏ sót người mang gen beta thalassemia.

Chính vì vậy, xét nghiệm điện di huyết sắc tố không bao giờ được đánh giá một cách độc lập. Bác sĩ chuyên khoa luôn tổng hợp kết quả này cùng chỉ số hồng cầu trên tổng phân tích tế bào máu, nồng độ ferritin huyết thanh phản ánh lượng sắt dự trữ và tiền sử gia đình. Khi có dấu hiệu nghi ngờ mang gen bệnh lý phức tạp, các phân tích đột biến gen chuyên sâu sẽ được chỉ định để xác định chính xác tổn thương di truyền.

Lưu ý an toàn

Kết quả điện di huyết sắc tố mang tính chất sàng lọc và định hướng chuyên môn, không thay thế hoàn toàn cho chẩn đoán phân tử gen di truyền. Người bệnh tuyệt đối không tự ý suy diễn kết quả xét nghiệm hoặc tự mua các sản phẩm bổ máu, thuốc bổ sung sắt khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa huyết học, vì việc bổ sung sắt sai cách ở người mang gen tan máu bẩm sinh có thể gây ứ đọng sắt nguy hiểm.

Tóm tắt

Xét nghiệm điện di huyết sắc tố cùng việc định lượng chỉ số HbA2 và các biến thể hemoglobin đóng vai trò thiết yếu trong việc sàng lọc tan máu bẩm sinh và các bệnh lý huyết sắc tố. Người bệnh khi nhận kết quả xét nghiệm nên tham vấn trực tiếp bác sĩ chuyên khoa huyết học để được đánh giá toàn diện, kết hợp tiền sử gia đình và các xét nghiệm di truyền chuyên sâu khi cần thiết.