Vai trò của vitamin B12 đối với cơ thể và cách bổ sung hợp lý

Vitamin B12 là gì?

Vitamin B12 là một phức hợp chứa nguyên tố vi lượng coban, vì vậy còn được gọi là cobalamin trong sinh hóa y học. Khác với phần lớn các vitamin tan trong nước khác thường bị đào thải nhanh qua đường tiết niệu, vitamin B12 có khả năng dự trữ một lượng đáng kể tại gan, đủ để duy trì các chức năng cơ bản của cơ thể trong vài năm ngay cả khi nguồn cung cấp từ bữa ăn bị gián đoạn.

Tuy nhiên, quá trình hấp thu vitamin B12 trong ống tiêu hóa diễn ra tương đối phức tạp và phụ thuộc chặt chẽ vào một loại protein đặc hiệu do dạ dày tiết ra gọi là yếu tố nội tại. Sau khi liên kết với yếu tố nội tại, phức hợp này mới được hấp thu chủ yếu tại đoạn cuối ruột non hay còn gọi là hồi tràng. Bất kỳ tổn thương hoặc rối loạn nào tại niêm mạc dạ dày hay đường ruột đều có thể cản trở nghiêm trọng con đường hấp thu này, khiến cơ thể dần cạn kiệt lượng vi chất dự trữ mà người bệnh không hay biết.

Vai trò sinh học thiết yếu của vitamin B12 đối với cơ thể

Chức năng nổi bật hàng đầu của vitamin B12 là tham gia vào quá trình sinh hồng cầu tại tủy xương. Cùng với acid folic, vitamin B12 là coenzyme bắt buộc trong quá trình sao chép DNA để các tế bào tiền thân của hồng cầu phân chia bình thường. Khi thiếu hụt vi chất này, tế bào hồng cầu không thể phân chia hoàn chỉnh, trở nên to bất thường, dễ vỡ và giảm khả năng vận chuyển oxy, dẫn đến hội chứng thiếu máu hồng cầu to.

Bên cạnh vai trò huyết học, vitamin B12 giữ vị trí sống còn trong việc bảo tồn cấu trúc và chức năng của hệ thần kinh trung ương lẫn thần kinh ngoại biên. Vi chất này tham gia vào quá trình chuyển hóa chất béo và protein để tổng hợp vỏ bọc myelin, lớp màng bảo vệ bao quanh các sợi trục thần kinh giúp dẫn truyền xung động thần kinh diễn ra trơn tru. Ngoài ra, vitamin B12 còn phối hợp kiểm soát nồng độ homocysteine trong huyết tương, góp phần giảm nguy cơ xơ vữa mạch máu và bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Những đối tượng có nguy cơ cao bị thiếu hụt vitamin B12

Mặc dù nhu cầu hàng ngày của cơ thể đối với vitamin B12 tương đối nhỏ, một số nhóm người vẫn đối mặt với nguy cơ thiếu hụt rất cao do thói quen ăn uống hoặc bệnh lý nền. Nhóm đầu tiên là những người thực hành chế độ ăn thuần chay nghiêm ngặt trong nhiều năm mà không sử dụng thực phẩm tăng cường hay sản phẩm bổ sung, bởi vì vitamin B12 tự nhiên hầu như chỉ tồn tại trong các thực phẩm có nguồn gốc từ động vật.

Nhóm đối tượng thứ hai là người cao tuổi, do niêm mạc dạ dày bị teo dần làm giảm tiết acid dịch vị và yếu tố nội tại cần thiết cho việc giải phóng và gắn kết vitamin B12. Bên cạnh đó, những bệnh nhân mắc các bệnh tiêu hóa mạn tính như viêm loét đại tràng, bệnh Crohn, bệnh Celiac hoặc người từng trải qua phẫu thuật cắt dạ dày, cắt hồi tràng cũng gặp khó khăn lớn trong việc hấp thu dưỡng chất. Người sử dụng thuốc ức chế bơm proton trị trào ngược dạ dày kéo dài hoặc dùng thuốc metformin điều trị đái tháo đường typ 2 cũng cần được theo dõi định kỳ nồng độ vitamin B12 trong máu.

Dấu hiệu cảnh báo tình trạng thiếu hụt vitamin B12

Biểu hiện của tình trạng thiếu vitamin B12 thường khởi phát âm thầm và tiến triển chậm chạp qua nhiều tháng hoặc nhiều năm, khiến người bệnh dễ lầm tưởng với sự mệt mỏi thông thường. Về mặt thể chất, tình trạng thiếu máu do thiếu vitamin B12 khiến cơ thể thiếu oxy nuôi dưỡng, gây ra cảm giác hụt hơi khi gắng sức, chóng mặt, da dẻ xanh xao nhợt nhạt hoặc hơi vàng nhẹ, kèm theo cảm giác đau rát lưỡi và viêm teo gai lưỡi.

Đặc biệt nghiêm trọng hơn là các triệu chứng trên hệ thần kinh. Người bệnh có thể nhận thấy cảm giác châm chích, tê bì hoặc kiến bò rải rác ở đầu ngón tay và ngón chân, dáng đi xiêu vẹo, mất thăng bằng do giảm cảm giác bản thể. Về mặt tâm thần, thiếu hụt vi chất này có thể gây suy giảm trí nhớ, kém tập trung, thay đổi tâm trạng thất thường, hay quên và thậm chí dẫn đến trạng thái trầm cảm hoặc lú lẫn ở người lớn tuổi nếu không được can thiệp kịp thời.

Nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vitamin B12 và cách bổ sung an toàn

Cách an toàn và bền vững nhất để duy trì lượng vitamin B12 đầy đủ cho cơ thể là thông qua một chế độ ăn uống đa dạng và cân đối. Các nguồn thực phẩm dồi dào vitamin B12 nhất bao gồm gan và nội tạng động vật, các loại thịt nạc như thịt bò, thịt lợn, thịt gia cầm, cùng với các loại hải sản có vỏ như nghêu, sò, hàu và các loài cá béo như cá hồi, cá thu, cá ngừ. Trứng và các chế phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai cũng cung cấp lượng vitamin B12 sinh khả dụng cao, rất phù hợp cho những người ăn chay có sử dụng sữa và trứng.

Đối với những người ăn thuần chay hoàn toàn, nguồn cung cấp chủ yếu đến từ các loại ngũ cốc ăn sáng tăng cường vi chất, men dinh dưỡng hoặc sữa hạt bổ sung vi chất. Khi chế độ ăn không thể đáp ứng hoặc cơ thể có rào cản về mặt hấp thu, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung dạng viên uống, viên ngậm dưới lưỡi hoặc đường tiêm bắp cần có sự đánh giá và chỉ định cụ thể từ bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Lưu ý an toàn

Vitamin B12 là vitamin hòa tan trong nước và có độc tính rất thấp khi dùng đường uống vì cơ thể sẽ tự đào thải phần dư thừa qua nước tiểu. Tuy nhiên, việc tự ý lạm dụng các sản phẩm bổ sung liều cao không có chỉ định y khoa có thể gây lãng phí, che lấp các dấu hiệu lâm sàng quan trọng hoặc tương tác với một số thuốc điều trị đang dùng. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc tiêm vitamin B12 liều cao để tự điều trị tại nhà khi chưa được làm xét nghiệm huyết học và có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Tóm tắt

Vitamin B12 là mắt xích thiết yếu giúp duy trì năng lượng sống, bảo vệ hệ tạo máu và củng cố sự toàn vẹn của hệ thần kinh. Việc duy trì một khẩu phần ăn phong phú, chú trọng nhóm đối tượng nguy cơ và thăm khám sức khỏe định kỳ khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường là chìa khóa để phòng ngừa thiếu hụt vi chất này một cách an toàn và bền vững.