Vai trò của vitamin A và D cùng nguy cơ khi dùng quá liều

Dùng quá liều vitamin A và D là gì?

• Vitamin A và vitamin D thuộc nhóm vitamin tan trong chất béo, đóng vai trò xúc tác sinh học trong hàng loạt chu trình chuyển hóa sống còn của cơ thể người. Vitamin A tham gia trực tiếp vào việc tái tạo sắc tố võng mạc, bảo vệ biểu mô đường hô hấp, tiêu hóa và kích thích đáp ứng miễn dịch tự nhiên. Trong khi đó, vitamin D hoạt động tương tự một tiền hormone, giúp tối ưu hóa sự hấp thu canxi và phospho từ thức ăn qua thành ruột non, qua đó duy trì mật độ xương ổn định và hỗ trợ chức năng cơ bắp.
• Vì đặc tính tích lũy sinh học cao, lượng vitamin A và D đưa vào cơ thể cần nằm trong giới hạn an toàn sinh lý theo từng nhóm tuổi và trạng thái sinh lý cụ thể. Việc bổ sung vượt ngưỡng dung nạp tối đa mà không có chỉ định y khoa sẽ phá vỡ cân bằng nội môi, chuyển từ tác dụng bảo vệ sang trạng thái nhiễm độc mạn tính, đe dọa trực tiếp đến chức năng gan, thận và hệ tuần hoàn.

Vai trò sinh học của vitamin A và hệ lụy sức khỏe khi dư thừa

• Vitamin A là vi chất dinh dưỡng thiết yếu tham gia vào quá trình duy trì thị lực bình thường, biệt hóa tế bào biểu mô và củng cố chức năng của hệ miễn dịch. Dưỡng chất này tồn tại dưới dạng vitamin A định hình có trong thực phẩm nguồn gốc động vật và tiền chất carotenoid trong thực vật. Khi cơ thể tiếp nhận lượng vitamin A vượt quá khả năng chuyển hóa và dự trữ của gan, tình trạng ngộ độc cấp tính hoặc mạn tính có thể xuất hiện.
• Biểu hiện ngộ độc vitamin A thường bắt đầu với các triệu chứng như đau đầu dữ dội, hoa mắt, buồn nôn, nôn mửa và tăng áp lực nội sọ. Ở mức độ mạn tính do tích lũy kéo dài, người dùng có thể gặp hiện tượng khô nứt da, rụng tóc, đau nhức xương khớp và suy giảm chức năng tế bào gan. Đối với phụ nữ mang thai, lượng vitamin A dư thừa dạng retinol làm tăng nguy cơ dị tật thai nhi, do đó việc kiểm soát liều lượng bổ sung luôn được các bác sĩ sản khoa và dinh dưỡng khuyến cáo chặt chẽ.

Chức năng của vitamin D và những rủi ro khi dùng quá mức

• Vitamin D giữ vai trò nòng cốt trong việc điều hòa chuyển hóa canxi và phospho, hỗ trợ quá trình khoáng hóa giúp xương và răng chắc khỏe, đồng thời tham gia điều hòa miễn dịch. Cơ thể có thể tự tổng hợp vitamin D qua da dưới tác động của ánh nắng mặt trời hoặc tiếp nhận từ thực phẩm và các chế phẩm bổ sung. Do đặc tính tan trong chất béo, lượng vitamin D nạp vào quá mức sẽ tích lũy lâu dài trong các mô mỡ.
• Tình trạng quá liều vitamin D thường kích thích hấp thu canxi ồ ạt tại ruột và huy động canxi từ xương vào máu, dẫn đến hội chứng tăng canxi huyết. Người bệnh có thể xuất hiện các dấu hiệu ban đầu như mệt mỏi toàn thân, chán ăn, sụt cân, buồn nôn, táo bón, tiểu nhiều và khát nước liên tục. Nếu nồng độ canxi máu duy trì ở mức cao kéo dài mà không được xử trí, canxi có thể lắng đọng tại nhu mô thận tạo thành sỏi thận hoặc gây vôi hóa mạch máu và các mô mềm, dẫn đến tổn thương chức năng thận không hồi phục.

Nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng ngộ độc vi chất tan trong dầu

• Tình trạng dư thừa vitamin A và D hầu như không bắt nguồn từ bữa ăn tự nhiên thông thường mà chủ yếu xuất phát từ thói quen tự ý sử dụng các viên uống vi chất hoặc dầu gan cá liều cao. Nhiều người tiêu dùng có tâm lý xem vitamin là thuốc bổ vô hại nên đã kết hợp nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc mà không kiểm tra thành phần hàm lượng thực tế.
• Bên cạnh đó, việc cho trẻ nhỏ uống vitamin dạng dung dịch nhỏ giọt không đúng hướng dẫn hoặc nhầm lẫn đơn vị đo lường cũng là nguyên nhân phổ biến gây quá liều cấp tính. Những người tự ý dùng vitamin liều cao kéo dài với mục đích phòng bệnh hoặc hỗ trợ điều trị các vấn đề về da, khớp mà không có sự theo dõi của bác sĩ cũng đối mặt với nguy cơ tích lũy độc tính rất cao. Để bảo đảm an toàn, người dùng cần kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm và tuân thủ liều khuyến cáo dinh dưỡng hàng ngày phù hợp với độ tuổi và thể trạng.

Nguyên tắc theo dõi và xử trí y tế khi nghi ngờ quá liều vi chất

• Khi nghi ngờ có biểu hiện quá liều vi chất, bước xử trí đầu tiên là ngừng ngay toàn bộ các chế phẩm bổ sung đang dùng và thông báo cho bác sĩ điều trị. Người bệnh không nên tự ý dùng thêm các loại nước mát, thảo dược hoặc thuốc giải độc truyền miệng vì có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận đang bị tổn thương.
• Tại các cơ sở y tế, nhân viên y tế sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng kết hợp làm các xét nghiệm cận lâm sàng như định lượng canxi huyết thanh, điện giải đồ, nồng độ vitamin trong máu và đánh giá chức năng gan thận. Tùy thuộc vào mức độ ngộ độc, bác sĩ có thể chỉ định bù dịch đường tĩnh mạch, sử dụng thuốc lợi tiểu phù hợp nhằm tăng thải canxi qua đường tiết niệu, hoặc áp dụng các phác đồ hỗ trợ chức năng cơ quan bị ảnh hưởng. Người bệnh cần giữ lại vỏ hộp và nhãn mác của các sản phẩm bổ sung đã dùng để cung cấp thông tin chính xác giúp bác sĩ nhanh chóng đưa ra hướng can thiệp tối ưu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức khoa học và không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua các chế phẩm vitamin A hoặc vitamin D liều cao để tự điều trị các vấn đề về thị lực, mụn trứng cá hay đau nhức xương khớp. Khi trẻ nhỏ hoặc người lớn có biểu hiện bất thường sau thời gian dùng sản phẩm bổ sung, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Vitamin A và D giữ vai trò thiết yếu đối với thị lực, hệ miễn dịch và cấu trúc xương, nhưng việc bổ sung cần dựa trên nhu cầu thực tế và hướng dẫn y khoa. Việc tự ý uống chế phẩm liều cao kéo dài tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc nghiêm trọng. Người dân nên ưu tiên chế độ ăn cân đối và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng sản phẩm bổ sung.