Vắc xin phế cầu là gì, có mấy loại, tác dụng và chi phí tiêm phòng
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Vắc xin phế cầu là giải pháp phòng ngừa chủ động giúp bảo vệ trẻ nhỏ và người lớn khỏi các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn Streptococcus pneumoniae gây ra, bao gồm viêm phổi, viêm màng não mủ và nhiễm trùng huyết. Nhờ khả năng kích hoạt hệ thống miễn dịch tạo kháng thể đặc hiệu, tiêm phòng phế cầu giúp làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh nặng, giảm biến chứng và nguy cơ tử vong.
Việc nắm rõ các loại vắc xin hiện có, đối tượng cần tiêm cũng như các yếu tố cấu thành chi phí tiêm chủng sẽ giúp các gia đình chủ động xây dựng kế hoạch tiêm phòng đầy đủ và hiệu quả cho từng thành viên.
Vắc xin phế cầu là gì?
Vắc xin phế cầu là chế phẩm sinh học được thiết kế nhằm kích thích cơ thể sản sinh miễn dịch chủ động chống lại vi khuẩn phế cầu có tên khoa học là Streptococcus pneumoniae. Vi khuẩn này thường cư trú tự nhiên ở vùng tỵ hầu của người khỏe mạnh và có thể nhanh chóng bùng phát thành tác nhân gây bệnh khi sức đề kháng của cơ thể suy giảm. Các bệnh lý do vi khuẩn phế cầu gây ra rất đa dạng, từ các bệnh viêm đường hô hấp phổ biến như viêm tai giữa, viêm xoang, viêm mũi họng cho đến các tình trạng nhiễm khuẩn xâm lấn đe dọa tính mạng như viêm màng não mủ, viêm phổi thùy, viêm mô tế bào và nhiễm khuẩn huyết. Vắc xin phế cầu hoạt động bằng cách đưa các thành phần kháng nguyên vỏ polysaccharide đặc trưng của phế cầu khuẩn vào cơ thể, giúp hệ miễn dịch nhận diện và ghi nhớ để sẵn sàng tiêu diệt mầm bệnh thật khi có sự xâm nhập.
Tác dụng bảo vệ sức khỏe của vắc xin phế cầu
Vi khuẩn Streptococcus pneumoniae hay phế cầu khuẩn lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp khi tiếp xúc với giọt bắn của người mang mầm bệnh. Khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn này có thể gây ra hai nhóm bệnh cảnh chính là bệnh phế cầu xâm lấn và không xâm lấn. Bệnh phế cầu xâm lấn bao gồm nhiễm trùng huyết, viêm màng não mủ và viêm phổi hoại tử, có tỷ lệ biến chứng nặng nề. Nhóm bệnh không xâm lấn thường gặp hơn gồm viêm tai giữa cấp, viêm xoang và viêm phế quản. Tiêm vắc xin phế cầu kích thích hệ miễn dịch sản sinh kháng thể đặc hiệu chống lại vỏ polysaccharide của vi khuẩn, giúp cơ thể ngăn chặn mầm bệnh nhanh chóng nếu phơi nhiễm. Biện pháp này làm giảm đáng kể nguy cơ nhập viện, giảm tỷ lệ tử vong và hạn chế nguy cơ chịu các di chứng lâu dài như giảm thính lực hoặc tổn thương thần kinh sau viêm màng não. Bên cạnh đó, việc bao phủ vắc xin phế cầu trong cộng đồng còn góp phần giảm tải việc lạm dụng kháng sinh và làm chậm quá trình vi khuẩn kháng thuốc.
Các loại vắc xin phế cầu phổ biến hiện nay
Hiện nay trong y tế dự phòng phổ biến hai nhóm vắc xin phế cầu chính là vắc xin phế cầu cộng hợp và vắc xin phế cầu polysaccharide tinh khiết. Nhóm vắc xin cộng hợp liên kết kháng nguyên polysaccharide của phế cầu với protein tải, giúp kích hoạt đáp ứng miễn dịch phụ thuộc tế bào T hiệu quả, đặc biệt tạo được trí nhớ miễn dịch tốt ở trẻ nhỏ dưới hai tuổi. Hai loại vắc xin cộng hợp thường gặp trên thực tế gồm vắc xin mười chủng ngừa mười tuýp huyết thanh phế cầu thường gây viêm tai giữa và viêm phổi, cùng vắc xin mười ba chủng bảo vệ cơ thể trước mười ba tuýp huyết thanh phổ biến gây bệnh xâm lấn nguy hiểm. Nhóm vắc xin polysaccharide tinh khiết điển hình là loại hai mươi ba chủng, chứa vỏ kháng nguyên của hai mươi ba tuýp phế cầu. Loại vắc xin này thường được chỉ định mở rộng cho người lớn tuổi hoặc những người mắc bệnh mạn tính có nguy cơ cao để tăng cường độ bao phủ bảo vệ trước nhiều chủng vi khuẩn hơn. Bác sĩ tiêm chủng sẽ căn cứ vào lứa tuổi và tiền sử bệnh lý để lựa chọn loại vắc xin thích hợp.
Những đối tượng nên tiêm vắc xin phế cầu
Vắc xin phế cầu được khuyến cáo cho nhiều nhóm tuổi khác nhau nhằm tạo lá chắn phòng ngừa bệnh hô hấp. Đối tượng đầu tiên cần được ưu tiên là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ từ sáu tuần tuổi trở lên, bởi hệ miễn dịch của trẻ chưa hoàn thiện nên dễ bị vi khuẩn phế cầu tấn công gây viêm phổi hoặc viêm tai giữa tái diễn. Nhóm thứ hai là người cao tuổi từ sáu mươi lăm tuổi trở lên, độ tuổi mà chức năng đề kháng tự nhiên bắt đầu suy giảm. Nhóm thứ ba bao gồm người mắc các bệnh nền mạn tính không lây như đái tháo đường, suy tim, bệnh thận mạn tính, hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc bệnh gan mạn. Ngoài ra, những người bị suy giảm miễn dịch bẩm sinh hoặc mắc phải, người không có lách chức năng, người cắt lách hoặc người ghép tạng cũng là đối tượng cần được bảo vệ khẩn thiết bằng vắc xin. Tùy thuộc vào từng nhóm đối tượng cụ thể, số lượng mũi tiêm và khoảng cách giữa các mũi sẽ được bác sĩ chỉ định chi tiết theo đúng hướng dẫn y khoa.
Yếu tố quyết định chi phí và giá tiêm vắc xin phế cầu
Chi phí tiêm vắc xin phế cầu thực tế không cố định ở một mức duy nhất mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố khách quan. Sự chênh lệch chi phí trước hết đến từ loại vắc xin được chỉ định, chẳng hạn vắc xin phế cầu cộng hợp mười chủng, mười ba chủng hay vắc xin polysaccharide hai mươi ba chủng có công nghệ sản xuất và phổ bảo vệ khác nhau. Bên cạnh đó, tổng chi phí phòng bệnh ở mỗi cá nhân còn tùy thuộc vào tổng số mũi tiêm cần thiết trong cả phác đồ, vốn được quyết định dựa trên độ tuổi bắt đầu tiêm và tình trạng sức khỏe nền của người tiêm. Ngoài giá niêm yết của vắc xin, mức phí tại mỗi cơ sở y tế hoặc trung tâm tiêm chủng có thể bao gồm dịch vụ khám sàng lọc trước tiêm, vật tư tiêm chủng, theo dõi sau tiêm và quy trình bảo quản lạnh đạt tiêu chuẩn. Người dân nên liên hệ trực tiếp các cơ sở y tế dự phòng, trung tâm tiêm chủng uy tín hoặc bệnh viện có phòng tiêm vắc xin để được thông báo bảng giá niêm yết công khai và cập nhật chính xác nhất.
Quy trình theo dõi và lưu ý khi đi tiêm phòng
Trước khi tiêm vắc xin phế cầu, người tiêm hoặc phụ huynh cần chuẩn bị đầy đủ sổ theo dõi tiêm chủng và thông báo chi tiết cho bác sĩ khám sàng lọc về tiền sử dị ứng, tiền sử sốc phản vệ với vắc xin trước đây cũng như các bệnh lý cấp tính đang mắc phải. Nếu người tiêm đang bị sốt cao hoặc mắc các nhiễm trùng cấp tính nặng, lịch tiêm thường được tạm hoãn cho đến khi sức khỏe hồi phục ổn định. Sau khi hoàn thành mũi tiêm, người tiêm bắt buộc phải ở lại cơ sở y tế tối thiểu ba mươi phút để được nhân viên y tế theo dõi dấu hiệu sinh tồn và xử trí kịp thời nếu xảy ra phản ứng quá mẫn tức thì. Khi về nhà, gia đình cần tiếp tục theo dõi sát sao thân nhiệt, nhịp thở, mức độ ăn ngủ và vùng da quanh vị trí tiêm trong ít nhất hai mươi bốn đến bốn mươi tám giờ. Giữ vị trí tiêm sạch sẽ, khô ráo, không tự ý chườm đắp bất kỳ loại lá cây hay thuốc dân gian nào lên vết tiêm để tránh nhiễm trùng mô bào.
Lưu ý an toàn
Thông tin về vắc xin phế cầu trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y học dự phòng tổng quan, không thay thế cho việc chẩn đoán hay chỉ định y khoa trực tiếp của bác sĩ. Lịch tiêm chủng và loại vắc xin phù hợp cần được bác sĩ chuyên khoa khám sàng lọc chỉ định cụ thể cho từng đối tượng dựa trên độ tuổi, tình trạng bệnh lý và tiền sử tiêm phòng. Không tự ý sử dụng bất kỳ loại thuốc hạ sốt hay giảm đau nào trước hoặc sau tiêm khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Tóm tắt
Tiêm phòng vắc xin phế cầu là biện pháp chủ động và hữu hiệu giúp giảm thiểu nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng phế cầu nguy hiểm. Người dân ở mọi lứa tuổi, đặc biệt là nhóm đối tượng có nguy cơ cao, nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc cán bộ y tế tại các trung tâm tiêm chủng để được tư vấn phác đồ và loại vắc xin thích hợp nhất.
Nguồn tham khảo
- Pediatric Clinical Practice Guidelines & Policies: Recommendations for the Prevention of Streptococcus Pneumoniae Infections in Infants and Children: Use of 13-Valent Pneumococcal Conjugate Vaccine (Pcv13) and Pneumococcal Polysaccharide Vaccine (Ppsv23)
- Pediatrics: Recommendations for the Prevention of Streptococcus pneumoniae Infections in Infants and Children: Use of 13-Valent Pneumococcal Conjugate Vaccine (PCV13) and Pneumococcal Polysaccharide Vaccine (PPSV23)
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người lớn khỏe mạnh có cần tiêm vắc xin phế cầu không?
Người trưởng thành khỏe mạnh vẫn có thể tiêm vắc xin phế cầu để phòng bệnh. Việc tiêm chủng đặc biệt quan trọng nếu người lớn tuổi hoặc có các bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch.
Tiêm vắc xin phế cầu có gặp tác dụng phụ gì không?
Sau khi tiêm vắc xin phế cầu, người tiêm có thể gặp phản ứng nhẹ tại chỗ như sưng đỏ, đau vùng tiêm, hoặc sốt nhẹ thoáng qua. Các dấu hiệu này thường tự thuyên giảm sau một đến hai ngày và không gây nguy hiểm.
Phụ nữ đang mang thai có tiêm được vắc xin phế cầu không?
Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa sản hoặc bác sĩ tiêm chủng. Bác sĩ sẽ cân nhắc cụ thể giữa yếu tố nguy cơ phơi nhiễm và lợi ích sức khỏe trước khi quyết định.
Đã từng bị viêm phổi do phế cầu có cần tiêm phòng lại không?
Người từng mắc bệnh do phế cầu khuẩn vẫn nên tiêm vắc xin theo khuyến cáo. Vi khuẩn phế cầu có rất nhiều chủng huyết thanh khác nhau, việc mắc một chủng trước đó không tạo ra miễn dịch bảo vệ đầy đủ trước các chủng phế cầu còn lại.
Nếu quên hoặc trễ lịch tiêm mũi phế cầu tiếp theo thì phải làm sao?
Trẻ bị trễ lịch tiêm phế cầu không cần tiêm lại từ đầu. Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được bác sĩ đánh giá độ tuổi hiện tại và lập phác đồ tiêm bù các mũi tiếp theo một cách hợp lý.
