Ung thư tế bào vảy: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về ung thư tế bào vảy

Ung thư biểu mô tế bào vảy là dạng bệnh lý ác tính bắt nguồn từ tế bào vảy, một loại tế bào biểu mô dẹt cấu tạo nên phần lớn lớp thượng bì của da cũng như lớp lót bề mặt của nhiều cơ quan niêm mạc trong cơ thể. Trong điều kiện sinh lý bình thường, các tế bào vảy liên tục phân chia, già cỗi, hóa sừng rồi bong tróc khỏi bề mặt da để nhường chỗ cho các thế hệ tế bào mới. Khi quá trình phân chia tế bào gặp phải những tác nhân gây đột biến kéo dài, các tế bào này mất đi cơ chế tự kiểm soát, tăng sinh quá mức và hình thành nên các cấu trúc tổn thương ác tính.

Tại hệ thống da, ung thư tế bào vảy thường phát triển trên nền các tổn thương da mạn tính hoặc các tổn thương tiền ung thư như dày sừng ánh sáng. Bệnh có thể khởi phát dưới dạng một vùng da sần sùi đóng vảy đỏ, một vết nứt nẻ dai dẳng hoặc một khối u sùi dễ trợt loét. Điểm đáng chú ý là tế bào vảy không chỉ tồn tại ở da mà còn bao phủ nhiều cấu trúc niêm mạc quan trọng như khoang miệng, họng, thực quản, thanh quản, khí phế quản, cổ tử cung và vùng hậu môn sinh dục. Vì vậy, tổn thương dạng vảy ác tính hoàn toàn có thể phát sinh tại các vị trí niêm mạc này với những đặc điểm sinh học và căn nguyên riêng biệt.

So với ung thư biểu mô tế bào đáy vốn hiếm khi di căn xa, ung thư biểu mô tế bào vảy có tốc độ tiến triển nhanh hơn, xu hướng phá hủy cấu trúc mô mềm sâu bên dưới và xâm lấn mạng lưới mạch bạch huyết cao hơn. Tuy nhiên, nếu bệnh được phát hiện ở giai đoạn khu trú tại chỗ, việc can thiệp ngoại khoa triệt để có thể mang lại kết quả điều trị rất khả quan và hạn chế tối đa nguy cơ tái phát.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Cơ chế cốt lõi dẫn đến sự hình thành ung thư tế bào vảy là sự tổn thương vật chất di truyền của tế bào, đặc biệt là các đột biến xảy ra tại gen p53. Gen p53 đóng vai trò then chốt như một gen ức chế khối u, chỉ đạo quá trình sửa chữa DNA khi tế bào bị tổn thương hoặc kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào già cỗi và hư hỏng. Khi gen này bị đột biến và mất chức năng kiểm soát, các tế bào vảy không còn tuân theo chu kỳ sinh học bình thường mà tiếp tục nhân đôi vô độ, dẫn đến sự tích tụ các tế bào bất thường và hình thành khối u ác tính.

Tác nhân hàng đầu gây ra đột biến gen p53 ở da chính là bức xạ tia cực tím bao gồm cả tia UVA và UVB từ ánh nắng mặt trời tự nhiên hoặc từ các thiết bị đèn chiếu, giường tắm nắng nhân tạo. Sự phơi nhiễm tia cực tím tích lũy qua nhiều năm tháng sẽ phá hủy dần cấu trúc DNA của các tế bào biểu bì, làm suy giảm khả năng tự sửa chữa tại chỗ và làm biến đổi tế bào. Do đó, những người làm việc ngoài trời trong thời gian dài, người có làn da sáng màu ít sắc tố melanin bảo vệ hoặc người có tiền sử từng bị cháy nắng phồng rộp nhiều lần sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao vượt trội.

Bên cạnh yếu tố ánh sáng mặt trời, tình trạng suy giảm miễn dịch toàn thân cũng là một yếu tố nguy cơ rất quan trọng. Những cá nhân sau ghép tạng phải sử dụng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài, người nhiễm virus gây suy giảm miễn dịch ở người hoặc bệnh nhân mắc các bệnh lý huyết học ác tính đều có tỷ lệ phát triển ung thư tế bào vảy cao hơn nhiều lần so với người bình thường do hệ miễn dịch bị suy yếu không thể phát hiện và tiêu diệt các tế bào đột biến kịp thời. Ngoài ra, việc làn da tiếp xúc lâu ngày với các hóa chất công nghiệp độc hại như thạch tín, hydrocacbon thơm hoặc tổn thương phát sinh trên các vết sẹo bỏng cũ, vết loét mạn tính khó lành cũng thúc đẩy quá trình ác tính hóa tế bào biểu mô.

Đối với ung thư tế bào vảy phát sinh tại các vùng niêm mạc, đặc biệt là khoang miệng và hầu họng, các yếu tố nguy cơ lại mang tính chất đặc thù khác biệt. Việc hút thuốc lá kéo dài kết hợp với lạm dụng đồ uống có cồn nồng độ cao tạo ra tác động hiệp đồng phá hủy hàng rào bảo vệ của niêm mạc. Tình trạng nhiễm các chủng virus u nhú ở người nguy cơ cao qua đường tình dục miệng hoặc thói quen nhai trầu và vệ sinh răng miệng kém cũng là những căn nguyên phổ biến gây biến đổi ác tính tế bào vảy niêm mạc.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của ung thư tế bào vảy rất đa dạng và có thể biểu hiện dưới nhiều hình thái khác nhau tùy thuộc vào vị trí tổn thương, thời gian tiến triển cũng như mức độ biệt hóa của tế bào ung thư. Ở giai đoạn khởi phát trên bề mặt da, triệu chứng thường gặp nhất là sự xuất hiện của một mảng da dày sừng, khô ráp, màu đỏ hoặc hồng nhạt với lớp vảy bề mặt bám chặt, sờ vào có cảm giác thô ráp như giấy ráp. Tổn thương này ban đầu có thể phát triển từ một nốt dày sừng ánh sáng tồn tại từ trước và rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh da liễu lành tính thông thường như chàm, vảy nến hoặc viêm da cơ địa.

Khi khối u tiến triển xâm lấn sâu hơn vào lớp trung bì, tổn thương thường chuyển dạng thành một nốt sần chắc hoặc một khối u cục gồ cao trên bề mặt da, có thể có bề mặt sùi tương tự như mụn cóc hay u nhú sinh dục. Ở trung tâm của khối u, các tế bào biểu mô phát triển quá nhanh dẫn đến tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ, gây hoại tử và tạo thành các vết loét nông hoặc sâu, bờ gồ cao, đáy bẩn, tiết dịch rỉ máu và tái phát liên tục mặc dù đã được bôi các loại thuốc chăm sóc da thông thường. Vết thương không chịu lành sau nhiều tuần là một trong những đặc điểm nhận diện kinh điển của ung thư tế bào vảy thể da.

Đối với các tổn thương phát sinh tại niêm mạc, đặc biệt là niêm mạc khoang miệng như bờ lưỡi, sàn miệng, niêm mạc má hoặc nướu răng, triệu chứng thường biểu hiện dưới dạng các mảng bạch sản màu trắng hoặc hồng sản màu đỏ không cạo tróc được. Người bệnh thường cảm thấy đau rát âm ỉ trong miệng, cảm giác vướng víu khó chịu khi nhai, cử động lưỡi khó khăn, khó nói hoặc đau nhức lan lên tai khi nuốt thức ăn. Các vết loét trong miệng kéo dài quá ba tuần mà không hồi phục luôn là dấu hiệu chỉ điểm cần được kiểm tra cẩn thận để loại trừ tổn thương ác tính.

Các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm bao gồm tổn thương da tăng nhanh kích thước trong thời gian ngắn, xuất hiện tình trạng chảy máu tự nhiên, đau nhức dữ dội hoặc xuất hiện các nốt hạch cứng chắc, không đau ở vùng cổ, vùng nách hoặc bẹn tương ứng với lưu vực dẫn lưu bạch huyết của khối u. Ngược lại, tổn thương ở giai đoạn rất sớm thường không gây ngứa hay đau đớn, khiến người bệnh dễ chủ quan và bỏ sót thời điểm vàng để chẩn đoán.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán ung thư tế bào vảy đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các kỹ thuật cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định chính xác bản chất khối u và mức độ lan rộng của bệnh. Bước đầu tiên, bác sĩ chuyên khoa da liễu sẽ tiến hành quan sát toàn diện thương tổn, đánh giá vị trí, kích thước, hình thái bờ viền, mức độ thâm nhiễm mô dưới da và kiểm tra toàn bộ bề mặt da của người bệnh. Việc sử dụng kính soi da đồng năng lượng giúp phóng đại tổn thương và nhận diện các cấu trúc mạng mạch máu bất thường, vòng sừng hoặc cụm tế bào đặc trưng của ung thư tế bào vảy mà mắt thường không thể quan sát rõ.

Sinh thiết mô bệnh học là tiêu chuẩn vàng mang tính chất quyết định để khẳng định chẩn đoán ung thư biểu mô tế bào vảy. Tùy thuộc vào đặc điểm và vị trí của tổn thương, bác sĩ có thể lựa chọn phương pháp sinh thiết cạo, sinh thiết bấm hoặc sinh thiết trọn khối u dưới gây tê tại chỗ. Mẫu mô sau đó được chuyển đến khoa giải phẫu bệnh để nhuộm soi dưới kính hiển vi quang học. Kết quả mô bệnh học không chỉ xác nhận sự hiện diện của tế bào vảy ác tính mà còn cung cấp các thông tin tiên lượng cốt lõi như độ biệt hóa của tế bào, độ dày xâm lấn của khối u và tình trạng xâm lấn thần kinh hoặc mạch máu xung quanh.

Sau khi đã có chẩn đoán mô học xác định, bác sĩ sẽ tiến hành khám lâm sàng kỹ lưỡng hệ thống hạch bạch huyết vùng tương ứng để phát hiện nguy cơ di căn hạch. Trong trường hợp khối u có kích thước lớn, độ ác tính mô học cao hoặc nằm ở các vị trí có nguy cơ cao như tai, môi, khoang miệng, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm hạch, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ có thể được chỉ định để đánh giá chính xác phạm vi xâm lấn sâu và giai đoạn bệnh của người bệnh.

Biến chứng thường gặp của ung thư tế bào vảy

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, ung thư tế bào vảy có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng ảnh hưởng sâu sắc đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người bệnh. Tại vị trí nguyên phát, khối u có xu hướng xâm lấn liên tục xuống các mô mềm bên dưới, phá hủy sụn, màng xương và các cấu trúc thần kinh lân cận, dẫn đến tình trạng đau đớn mạn tính, biến dạng thẩm mỹ vùng mặt hoặc suy giảm chức năng của các cơ quan như môi, mũi, mí mắt và tai. Các tổn thương loét trợt kéo dài cũng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập gây bội nhiễm, hoại tử mô và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng huyết lan tỏa.

Biến chứng nguy hiểm nhất của ung thư tế bào vảy là sự phát tán và di căn của các tế bào ác tính qua mạng lưới bạch huyết đến các hạch vùng và theo dòng máu đến các cơ quan nội tạng xa như phổi, gan, xương và hệ thần kinh trung ương. Khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn di căn hạch hoặc di căn xa, việc can thiệp y tế trở nên phức tạp hơn rất nhiều, làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống và gia tăng đáng kể nguy cơ tử vong ở người bệnh.

Tiên lượng và khả năng phục hồi của ung thư tế bào vảy

Tiên lượng sống còn của bệnh nhân ung thư tế bào vảy nhìn chung rất tích cực nếu tổn thương được phát hiện và loại bỏ trọn vẹn ở giai đoạn sớm khi khối u còn khu trú tại lớp thượng bì hoặc trung bì nông. Hầu hết các khối u có kích thước nhỏ và độ biệt hóa mô học tốt đều có thể được kiểm soát hiệu quả bằng các can thiệp ngoại khoa tiêu chuẩn hoặc phẫu thuật vi phẫu Mohs với tỷ lệ thành công rất cao và hạn chế tối đa nguy cơ tái phát.

Tuy nhiên, tiên lượng của bệnh sẽ trở nên dè dặt hơn ở những nhóm đối tượng có yếu tố nguy cơ cao như tổn thương có đường kính lớn hơn hai xentimet, vị trí nằm ở các vùng dễ tái phát như vành tai, môi đỏ hoặc niêm mạc khoang miệng. Ngoài ra, tình trạng tế bào kém biệt hóa, có hiện tượng xâm lấn mạch máu thần kinh hoặc xuất hiện trên cơ địa người bệnh bị suy giảm miễn dịch nặng cũng làm gia tăng tỷ lệ tái phát tại chỗ và di căn xa, đòi hỏi phải có phác đồ can thiệp đa mô thức và chế độ theo dõi chuyên khoa sát sao sau phẫu thuật.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong quản trị và điều trị ung thư biểu mô tế bào vảy là loại bỏ hoàn toàn tổ chức ung thư, bảo tồn tối đa chức năng vận động và thẩm mỹ của vùng giải phẫu liên quan, đồng thời ngăn ngừa tối đa nguy cơ khối u tái phát tại chỗ hoặc di căn xa. Kế hoạch can thiệp y khoa luôn được cá thể hóa dựa trên kích thước, vị trí giải phẫu, độ biệt hóa mô học của khối u cũng như tình trạng sức khỏe tổng thể và nguyện vọng của từng người bệnh. Bác sĩ chuyên khoa ung bướu và da liễu sẽ là người trực tiếp xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp nhất sau khi hội chẩn kỹ lưỡng.

Phẫu thuật cắt bỏ rộng tổn thương là phương pháp điều trị nền tảng và phổ biến nhất đối với ung thư tế bào vảy giai đoạn khu trú. Trong thủ thuật này, bác sĩ sẽ phẫu tích trọn khối u cùng với một rìa mô lành xung quanh nhằm đảm bảo diện cắt không còn tế bào ác tính sót lại khi kiểm tra mô bệnh học. Đối với những khối u nằm ở các khu vực đòi hỏi tính thẩm mỹ cao và cần bảo tồn mô tối đa như mặt, mũi, mí mắt, tai hoặc các tổn thương có ranh giới không rõ ràng, phẫu thuật vi phẫu Mohs thường được ưu tiên lựa chọn. Kỹ thuật này cho phép kiểm tra vi thể từng lớp mô ngay trong quá trình mổ để cắt bỏ triệt để tế bào ung thư mà không làm mất quá nhiều mô lành xung quanh.

Đối với những tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư tế bào vảy tại chỗ mức độ rất nông, một số biện pháp can thiệp ít xâm lấn hơn có thể được cân nhắc như nạo kết hợp đốt điện, áp lạnh bằng nitơ lỏng hoặc liệu pháp quang động học. Tuy nhiên, các kỹ thuật này đòi hỏi sự chỉ định rất chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa do nguy cơ sót tế bào ung thư ở các lớp mô sâu nếu áp dụng không đúng đối tượng.

Trong trường hợp khối u ở giai đoạn tiến triển, đã lan rộng tại chỗ hoặc di căn hạch và cơ quan xa, việc điều trị sẽ cần đến sự phối hợp đa mô thức. Xạ trị có thể được áp dụng như một phương pháp bổ trợ sau phẫu thuật nhằm tiêu diệt các tế bào ung thư còn sót lại hoặc đóng vai trò điều trị chính khi người bệnh không đủ điều kiện sức khỏe để trải qua phẫu thuật. Ngoài ra, các liệu pháp toàn thân như liệu pháp miễn dịch giúp kích hoạt hệ thống phòng thủ của cơ thể nhận diện và tiêu diệt tế bào u, hoặc hóa trị liệu truyền thống cũng được chỉ định theo dõi sát sao tại các trung tâm ung bướu chuyên sâu. Sau điều trị, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám định kỳ nghiêm ngặt để phát hiện sớm các dấu hiệu tái phát hoặc khối u thứ phát mới xuất hiện.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa ung thư tế bào vảy quan trọng và hữu hiệu nhất là chủ động giảm thiểu sự phơi nhiễm của làn da trước tác động gây hại của bức xạ tia cực tím. Mỗi cá nhân nên tạo dựng thói quen hạn chế các hoạt động ngoài trời trong khung giờ ánh nắng có cường độ tia cực tím cao nhất, thường kéo dài từ mười giờ sáng đến mười sáu giờ chiều. Khi bắt buộc phải làm việc hoặc di chuyển dưới trời nắng, việc sử dụng trang phục bảo hộ chống nắng chuyên dụng, áo dài tay dày dặn, mũ rộng vành và kính râm có khả năng lọc tia tử ngoại là hàng rào vật lý vô cùng cần thiết để bảo vệ tế bào da.

Bên cạnh các biện pháp che chắn cơ học, việc sử dụng kem chống nắng phổ rộng có chỉ số bảo vệ phù hợp cho toàn bộ các vùng da hở như mặt, cổ, mu bàn tay và tai là điều không thể thiếu. Kem chống nắng cần được bôi đều trước khi ra ngoài và thoa lại định kỳ sau mỗi hai giờ hoặc ngay sau khi ra nhiều mồ hôi hay bơi lội. Đồng thời, tuyệt đối không nên sử dụng các thiết bị tắm nắng nhân tạo hoặc giường chiếu đèn làm nâu da, bởi vì lượng bức xạ tia cực tím phát ra từ các thiết bị này có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gen p53 lên gấp nhiều lần.

Để phòng ngừa ung thư tế bào vảy ở niêm mạc vùng miệng và hầu họng, việc từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và hạn chế tối đa việc sử dụng rượu bia là nguyên tắc mang tính quyết định. Không nên nhai trầu cau và cần duy trì chế độ vệ sinh răng miệng sạch sẽ, thăm khám nha khoa định kỳ để xử lý sớm các tổn thương viêm mạn tính. Ngoài ra, việc tiêm phòng vắc xin ngừa virus u nhú ở người theo khuyến cáo y tế cũng góp phần đáng kể vào việc giảm thiểu nguy cơ mắc ung thư biểu mô vảy liên quan đến virus tại niêm mạc miệng và cơ quan sinh dục. Tự quan sát và theo dõi bề mặt da tại nhà mỗi tháng cũng là thói quen hữu ích giúp phát hiện sớm các bất thường mới nảy sinh.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu hoặc ung bướu để được kiểm tra ngay khi nhận thấy bất kỳ nốt sần, mảng da dày sừng hoặc khối u cục mới xuất hiện trên da mà không có xu hướng tự thoái lui sau vài tuần. Đặc biệt, nếu trên da có vết thương, vết loét trợt hoặc vết nứt rỉ máu kéo dài quá bốn tuần mà không lành, hoặc vết loét từng đóng vảy lành lại rồi tái phát tại cùng một vị trí, đây là dấu hiệu cảnh báo rõ rệt cần được thực hiện sinh thiết để chẩn đoán mô học kịp thời.

Tại vùng khoang miệng, nếu xuất hiện các mảng màu trắng đục hoặc đỏ tươi trên nướu, lưỡi hay má trong gây đau rát, khó nhai nuốt hoặc vết nhiệt miệng dai dẳng quá ba tuần, người bệnh cần nhanh chóng đi khám chuyên khoa tai mũi họng hoặc răng hàm mặt. Ngoài ra, sự xuất hiện của các khối hạch bất thường ở vùng cổ, nách hoặc bẹn cũng là lý do bắt buộc phải đến cơ sở y tế để tầm soát di căn.

Đối với những bệnh nhân vừa trải qua phẫu thuật hoặc can thiệp điều trị ung thư tế bào vảy, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế hoặc đến phòng cấp cứu nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như vết mổ chảy máu ồ ạt không cầm được khi ép nhẹ, đau nhức tăng dần không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường, vết thương sưng đỏ lan rộng, chảy dịch mủ hôi hoặc sốt cao kèm rét run.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được cung cấp trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục y khoa cộng đồng và nâng cao nhận thức về bệnh học, hoàn toàn không thể thay thế cho quá trình thăm khám, chẩn đoán xác định và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Mỗi người bệnh sở hữu đặc điểm cơ địa, tình trạng bệnh lý và mức độ xâm lấn mô học khác nhau, do đó kế hoạch can thiệp y tế bắt buộc phải do nhân viên y tế có chứng chỉ chuyên môn trực tiếp quyết định.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán dựa trên hình ảnh tự đối chiếu hoặc trì hoãn việc đi khám tại các cơ sở y tế uy tín. Cần đặc biệt tránh việc tự ý mua và sử dụng các loại thuốc bôi không rõ nguồn gốc, các loại kem trộn chứa corticoid hoặc áp dụng các phương pháp dân gian chưa được kiểm chứng khoa học như đắp lá thuốc, bôi vôi, chấm axit hay dùng tỏi đắp lên tổn thương da. Những hành vi này không chỉ làm trì hoãn thời điểm can thiệp y tế quý giá mà còn có thể gây bỏng da, nhiễm trùng huyết hoại tử và kích thích các tế bào ung thư phát triển xâm lấn nhanh hơn.

Kết luận

Ung thư biểu mô tế bào vảy là bệnh lý ác tính có khả năng xâm lấn tại chỗ và di căn nếu không được phát hiện và xử trí đúng thời điểm. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp bệnh đều có tiên lượng hồi phục rất khả quan nếu người bệnh được chẩn đoán ở giai đoạn sớm và can thiệp ngoại khoa triệt để.

Việc chủ động bảo vệ làn da trước tác hại của tia cực tím, duy trì lối sống lành mạnh, loại bỏ thuốc lá và định kỳ tự kiểm tra bề mặt da là chìa khóa then chốt để phòng ngừa bệnh tật. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu tổn thương da hoặc niêm mạc bất thường nào dai dẳng, người bệnh hãy chủ động tìm đến sự trợ giúp của bác sĩ chuyên khoa để được thăm khám và nhận hướng dẫn y tế an toàn, chính xác nhất.