Ung thư họng: Nguyên nhân, dấu hiệu, chẩn đoán và cách điều trị

Tổng quan về ung thư họng

Về mặt giải phẫu học, họng hay hầu là một cấu trúc hình ống cơ vân lót niêm mạc, dài khoảng mười hai đến mười bốn centimet, kéo dài từ nền sọ phía sau hốc mũi xuống tận miệng thực quản và thanh quản. Họng đóng vai trò là ngã tư đường ăn và đường thở, nơi luồng không khí hít vào từ mũi và miệng đi qua để vào khí quản đến phổi, đồng thời thức ăn từ khoang miệng được vận chuyển xuống thực quản để tới dạ dày. Trong quá trình nuốt, nắp thanh môn sẽ tạm thời đóng kín lối vào đường thở nhằm ngăn ngừa dị vật hoặc dịch thức ăn lọt vào đường hô hấp dưới.

Vùng họng được chia thành ba đoạn giải phẫu chính bao gồm tỵ hầu tức vòm họng nằm ngay sau hốc mũi, khẩu hầu tức họng miệng nằm sau khoang miệng và hạ hầu nằm ở phần thấp nhất quanh thanh quản. Khái niệm ung thư họng trong thực hành y khoa thường bao hàm các khối u ác tính phát sinh từ biểu mô lót ở một trong ba khu vực này, trong đó ung thư vòm họng là thể bệnh có tỷ lệ gặp gỡ đặc biệt phổ biến tại khu vực Đông Nam Á và Việt Nam. Hầu hết các ca ung thư họng bắt nguồn từ tế bào biểu mô vảy không hóa sừng hoặc tế bào biểu mô không biệt hóa.

Khi các tế bào này chịu tác động tích lũy từ những tổn thương gen, nhiễm virus kéo dài hoặc các chất sinh ung thư từ môi trường, chúng sẽ phân chia mất kiểm soát và tạo thành khối u ác tính. Ở giai đoạn đầu, khối u phát triển âm thầm dưới lớp niêm mạc, khó quan sát bằng mắt thường khi khám họng đơn thuần. Khi tiến triển, khối u có xu hướng thâm nhiễm vào các mô sâu xung quanh, xâm lấn nền sọ, gây tắc vòi tai, đồng thời các tế bào ác tính rất sớm theo dòng bạch huyết di căn tới các nhóm hạch cổ.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Mặc dù nguyên nhân trực tiếp và cơ chế bệnh sinh chính xác dẫn đến sự biến đổi ác tính trong ung thư họng vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu, giới y khoa đã xác định rõ sự tương tác phức tạp giữa ba nhóm yếu tố chính bao gồm nhiễm virus, tác nhân môi trường lối sống và khuynh hướng di truyền.

Yếu tố hàng đầu được ghi nhận có liên quan chặt chẽ với sự hình thành ung thư vòm họng là tình trạng nhiễm virus Epstein – Barr, thường viết tắt là EBV. EBV là một loại virus thuộc họ herpes phổ biến trong cộng đồng. Ở phần lớn mọi người, nhiễm EBV không gây triệu chứng hoặc chỉ gây nhiễm trùng nhẹ thoáng qua. Tuy nhiên, ở những cá nhân có cơ địa nhạy cảm hoặc phối hợp với các yếu tố bất lợi khác, virus có thể tích hợp bộ gen vào tế bào biểu mô hầu họng, tạo ra các protein gây biến đổi cấu trúc gen, ức chế quá trình chết tự nhiên của tế bào và thúc đẩy các tế bào biểu mô phân chia bất thường. Bên cạnh EBV, việc nhiễm virus sinh u nhú ở người chủng nguy cơ cao, đặc biệt là HPV chủng 16 và 18, cũng là một yếu tố nguy cơ ngày càng được ghi nhận nhiều trong các khối u thuộc vùng khẩu hầu và amidan.

Thói quen sinh hoạt và chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc tạo điều kiện cho tế bào ác tính phát triển. Việc tiêu thụ thường xuyên các loại thực phẩm lên men, dưa muối, cà muối, cá muối hoặc thịt ướp muối chứa hàm lượng lớn hợp chất nitrosamine và các tiền chất sinh ung thư đã được chứng minh là yếu tố làm gia tăng rõ rệt nguy cơ tổn thương niêm mạc họng. Thêm vào đó, việc hút thuốc lá chủ động lẫn thụ động và thói quen lạm dụng rượu bia tác động cộng hưởng vô cùng nguy hiểm. Khói thuốc chứa hàng ngàn hóa chất độc hại gây tổn hại trực tiếp cấu trúc biểu mô đường hô hấp trên, trong khi cồn đóng vai trò như một dung môi làm tăng tính thấm của niêm mạc, khiến các chất sinh ung dễ dàng xâm nhập vào nhân tế bào.

Môi trường sống và làm việc ô nhiễm, việc tiếp xúc thường xuyên với bụi gỗ, hóa chất công nghiệp, khói đốt than củi hoặc hơi độc kim loại nặng cũng làm suy yếu hàng rào bảo vệ niêm mạc hầu họng. Về mặt dịch tễ và cơ địa, ung thư họng có thể xảy ra ở bất kỳ lứa tuổi nào nhưng ghi nhận tần suất cao nhất ở nam giới trong độ tuổi từ 40 đến 60. Sự khác biệt về giới tính và khuynh hướng gia đình cho thấy các biến thể gen liên quan đến hệ kháng nguyên bạch cầu người cũng đóng vai trò điều hòa tính nhạy cảm đối với các tác nhân sinh ung từ môi trường.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng lâm sàng của ung thư họng rất đa dạng nhưng thường mang tính chất mượn đường, tức là dấu hiệu xuất hiện ở các cơ quan lân cận như tai, mũi, đầu và cổ thay vì biểu hiện rầm rộ ngay tại họng. Ở giai đoạn sớm, bệnh tiến triển kín đáo, các biểu hiện thường nhẹ, mơ hồ và đặc biệt là thường chỉ xuất hiện ở một bên của cơ thể, khiến người bệnh dễ chủ quan xem nhẹ.

Một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm và điển hình nhất là các triệu chứng về tai ở cùng một bên với khối u. Do khối u vùng vòm họng thường khởi phát tại hố Rosenmuller gần lỗ vòi tai Eustachian, sự chèn ép hoặc thâm nhiễm tại đây làm tắc nghẽn sự thông khí giữa vòm họng và tai giữa. Điều này dẫn đến cảm giác ù tai liên tục như tiếng ve kêu hoặc tiếng gió thổi, cảm giác đầy tức trong tai, nghe kém dẫn truyền và hiện tượng ứ dịch tai giữa tái diễn nhiều lần mà không đáp ứng với các phác đồ điều trị viêm tai thông thường.

Tại vùng mũi và họng, người bệnh có thể nhận thấy tình trạng nghẹt mũi tăng dần, ban đầu nghẹt một bên, sau đó tiến triển nghẹt cả hai bên khi khối u to dần. Một dấu hiệu có giá trị định hướng cao là hiện tượng xì mũi ra nhầy lẫn máu hoặc khạc đờm có dính tia máu tươi hay máu đen, đặc biệt hay xảy ra vào buổi sáng sớm sau khi ngủ dậy. Cảm giác vướng víu, cộm rát ở cổ họng, viêm họng dai dẳng không dứt và nuốt đau tăng dần cũng có thể xuất hiện khi khối u lan xuống vùng khẩu hầu hoặc hạ hầu.

Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn xâm lấn và di căn, triệu chứng nổi hạch cổ là lý do phổ biến nhất đưa người bệnh đi khám. Hạch di căn trong ung thư họng thường nằm ở vùng dưới hàm hoặc dọc theo cơ ức đòn chũm, có đặc điểm điển hình là cứng chắc, không đau, ban đầu di động sau đó dính chặt vào mô xung quanh và kích thước tăng dần theo thời gian. Sự xuất hiện của các cơn đau đầu âm ỉ, đau sâu trong sọ hoặc đau nửa đầu cùng bên cũng là dấu hiệu cảnh báo khối u đã bắt đầu ăn mòn nền sọ hoặc kích thích màng não. Nếu khối u tiếp tục thâm nhiễm các lỗ nền sọ, người bệnh có thể gặp các triệu chứng tổn thương dây thần kinh sọ não như sụp mi, lác mắt, nhìn đôi, tê bì nửa mặt hoặc khàn tiếng và khó nuốt thức ăn đặc.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán ung thư họng đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng chuyên khoa tai mũi họng tỉ mỉ và các phương tiện cận lâm sàng hiện đại. Do vị trí giải phẫu khuất kín của vùng hầu họng, bác sĩ không thể đánh giá chính xác tổn thương chỉ bằng việc dùng que đè lưỡi thông thường mà cần phải sử dụng hệ thống nội soi tai mũi họng ống mềm.

Nội soi họng quang học dải tần hẹp hoặc nội soi có độ phân giải cao cho phép bác sĩ quan sát chi tiết toàn bộ bề mặt niêm mạc vòm họng, họng miệng và hạ họng thanh quản. Qua ống nội soi, bác sĩ có thể phát hiện các tổn thương nghi ngờ như vùng niêm mạc sần sùi, loét trợt, tăng sinh mạch máu bất thường hoặc khối sùi gồ lên lòng họng. Khi phát hiện tổn thương nghi ngờ, bác sĩ sẽ tiến hành sinh thiết bấm lấy một mảnh mô bệnh phẩm nhỏ tại khối u hoặc chọc hút tế bào bằng kim nhỏ đối với hạch cổ nghi ngờ di căn. Kết quả giải phẫu bệnh vi thể mô học là tiêu chuẩn vàng mang tính quyết định để xác định chính xác bản chất ung thư biểu mô cũng như phân độ biệt hóa của tế bào.

Sau khi đã xác định bản chất ác tính, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò thiết yếu trong việc đánh giá mức độ lan tràn của khối u để phân chia giai đoạn bệnh. Chụp cắt lớp vi tính vùng đầu cổ giúp đánh giá mức độ ăn mòn xương nền sọ và mức độ xâm lấn hạch. Chụp cộng hưởng từ hạt nhân được xem là phương tiện ưu việt để khảo sát sự xâm lấn mô mềm, bao gồm sự thâm nhiễm vào khoang cạnh họng, màng não, xoang hang và các dây thần kinh sọ. Ngoài ra, chụp xạ hình cắt lớp phát xạ positron toàn thân hoặc chụp X-quang phổi, siêu âm ổ bụng giúp phát hiện các ổ di căn xa tại xương, gan hay phổi. Xét nghiệm huyết thanh học định lượng nồng độ kháng thể kháng virus EBV hoặc nồng độ chuỗi ADN tự do của virus EBV trong máu cũng được ứng dụng để hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi đáp ứng điều trị.

Phân loại giải phẫu các dạng ung thư vùng họng

Vùng hầu họng được chia thành ba khu vực giải phẫu riêng biệt và mỗi vị trí có đặc điểm bệnh học cũng như tiên lượng khác nhau. Ung thư vòm họng hay tỵ hầu nằm ở vị trí cao nhất phía sau mũi, liên quan mật thiết với nhiễm virus Epstein – Barr và thường đáp ứng rất tốt với phương pháp xạ trị.

Ung thư khẩu hầu hay họng miệng bao gồm các khối u xuất hiện tại amidan, đáy lưỡi, màn hầu và thành sau họng. Dạng ung thư này ngày càng ghi nhận nhiều mối liên hệ với virus HPV và thường gây ra triệu chứng nuốt đau hoặc vướng họng rõ rệt.

Ung thư hạ hầu nằm ở phần thấp nhất của họng bao quanh thanh quản, tiếp giáp trực tiếp với miệng thực quản. Thể bệnh này thường liên quan chặt chẽ đến tiền sử lạm dụng thuốc lá và rượu bia kéo dài, tiến triển âm thầm và thường được chẩn đoán muộn khi người bệnh đã có biểu hiện khàn tiếng hoặc nghẹn thức ăn.

Cơ chế gây đau đầu và triệu chứng ở tai của ung thư họng

Hiện tượng đau đầu và các rối loạn tại tai là những biểu hiện mượn đường rất đặc trưng trong diễn tiến của ung thư vòm họng do đặc điểm giải phẫu học tiếp giáp. Triệu chứng ở tai xuất hiện khi khối u vòm họng phát triển chèn ép hoặc thâm nhiễm trực tiếp vào lỗ mở của vòi tai Eustachian, làm gián đoạn quá trình cân bằng áp suất giữa hòm nhĩ và môi trường ngoài, gây ứ đọng dịch và dẫn đến hiện tượng ù tai một bên hoặc giảm thính lực kéo dài.

Trong khi đó, triệu chứng đau đầu phát sinh khi khối u tiến triển thâm nhiễm rộng lên phía trên, gây ăn mòn nền sọ hoặc lan vào các xoang cạnh mũi và kích thích màng não. Các cơn đau đầu này thường mang tính chất âm ỉ, cố định ở một bên nửa đầu tương ứng với bên có khối u và thường không đáp ứng rõ ràng với các loại thuốc giảm đau thông thường.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Chiến lược điều trị ung thư họng là một quá trình đa mô thức được cá thể hóa cho từng người bệnh, phụ thuộc vào vị trí giải phẫu cụ thể của khối u, giai đoạn bệnh tại thời điểm chẩn đoán, thể giải phẫu bệnh học cũng như thể trạng và bệnh lý nền kèm theo. Mục tiêu chính của điều trị là triệt căn tế bào ung thư, ngăn ngừa tái phát hoặc di căn xa, đồng thời bảo tồn tối đa cấu trúc giải phẫu và các chức năng sinh lý thiết yếu như nuốt, thở và giao tiếp.

Do hầu hết các khối u ung thư họng, đặc biệt là ung thư vòm họng, có tính nhạy cảm rất cao với tia xạ, xạ trị được xem là phương pháp điều trị chủ lực và là tiêu chuẩn vàng trong điều trị triệt căn. Các kỹ thuật hiện đại như xạ trị điều biến liều cho phép tập trung liều bức xạ cao chính xác vào khối u và các nhóm hạch cổ có nguy cơ, đồng thời giảm thiểu tối đa liều chiếu vào các cơ quan lành lanh cận quan trọng như tủy sống, thân não, tuyến nước bọt mang tai và thần kinh thị giác. Ở các giai đoạn bệnh tiến triển tại chỗ hoặc có di căn hạch vùng, hóa trị thường được kết hợp đồng thời với xạ trị nhằm làm tăng tính nhạy cảm của khối u với tia xạ, hoặc hóa trị dẫn đầu trước xạ trị để thu nhỏ kích thước khối u, giúp tiêu diệt các vi ổ di căn trong hệ tuần hoàn.

Phẫu thuật trong ung thư họng thường có chỉ định chọn lọc hơn so với nhiều bệnh ung thư khác do vùng vòm họng nằm sâu, cấu trúc giải phẫu phức tạp và nhiều mạch máu thần kinh lớn đi qua. Tuy nhiên, can thiệp ngoại khoa đóng vai trò rất quan trọng trong việc nạo vét hạch cổ còn sót lại hoặc hạch tái phát sau khi đã hoàn thành xạ trị, cũng như phẫu thuật cứu vãn bằng phương pháp nội soi qua đường mũi đối với các khối u vòm tái phát tại chỗ khu trú.

Bên cạnh các phương pháp điều trị đặc hiệu, việc quản lý các tác dụng ngoại ý đóng vai trò sống còn đối với chất lượng cuộc sống của bệnh nhân. Quá trình xạ trị vùng đầu cổ thường gây ra các phản ứng cấp tính như viêm loét niêm mạc họng, đau rát khi nuốt, khô miệng do tổn thương tuyến nước bọt, thay đổi vị giác và viêm da vùng chiếu xạ. Người bệnh cần được theo dõi sát sao bởi đội ngũ chuyên môn đa chuyên khoa gồm bác sĩ ung bướu, bác sĩ tai mũi họng, chuyên gia dinh dưỡng và phục hồi chức năng. Các biện pháp hỗ trợ như hướng dẫn vệ sinh khoang miệng bằng dung dịch trung tính, tập nuốt sớm, bổ sung dinh dưỡng qua đường miệng hoặc đặt ống thông nuôi dưỡng khi cần thiết giúp người bệnh vượt qua liệu trình điều trị an toàn. Sau khi kết thúc điều trị, việc tái khám định kỳ theo lịch hẹn là bắt buộc để theo dõi biến chứng muộn và phát hiện sớm dấu hiệu tái phát.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Mặc dù không có biện pháp tuyệt đối nào có thể phòng ngừa hoàn toàn sự xuất hiện của ung thư họng, việc chủ động thay đổi lối sống và kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ môi trường có thể giúp giảm thiểu đáng kể khả năng mắc bệnh. Chiến lược phòng ngừa tập trung vào việc bảo vệ hàng rào niêm mạc hầu họng khỏi các chất kích thích độc hại và duy trì hệ miễn dịch khỏe mạnh.

Trước hết, việc từ bỏ hoàn toàn thói quen hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói thuốc thụ động là biện pháp quan trọng hàng đầu. Khói thuốc chứa nhiều chất gây đột biến tế bào, khi kết hợp với rượu bia sẽ nhân lên nhiều lần nguy cơ tổn thương ác tính. Do đó, hạn chế tối đa việc sử dụng đồ uống có cồn cũng là khuyến cáo y khoa thiết yếu để bảo vệ niêm mạc vùng đầu cổ.

Về chế độ ăn uống, cần giảm thiểu việc tiêu thụ các loại thực phẩm ướp muối, lên men chua kéo dài như cá muối, thịt xông khói, dưa cà muối chứa nồng độ cao hợp chất nitrosamine. Thay vào đó, một chế độ dinh dưỡng cân đối, giàu rau xanh tươi, các loại quả mọng và thực phẩm chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên như vitamin C, vitamin E, kẽm sẽ hỗ trợ tăng cường sức đề kháng và sửa chữa các tổn thương tế bào.

Trong môi trường sinh hoạt và lao động, người dân cần chú ý thực hiện các biện pháp bảo hộ cá nhân khi phải làm việc trong môi trường có khói bụi, hơi hóa chất độc hại hoặc bụi gỗ bằng cách đeo khẩu trang đạt chuẩn và duy trì hệ thống thông gió tốt. Ngoài ra, việc tiêm phòng vắc xin phòng ngừa virus HPV theo khuyến cáo độ tuổi cũng góp phần quan trọng trong việc giảm thiểu nguy cơ ung thư vùng khẩu hầu. Cuối cùng, việc duy trì thói quen vệ sinh răng miệng sạch sẽ và chủ động khám sức khỏe tai mũi họng định kỳ giúp phát hiện sớm các tổn thương tiền ung thư hoặc bệnh lý viêm nhiễm mạn tính để xử trí kịp thời.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh không nên chờ đợi cho đến khi xuất hiện đầy đủ tất cả các dấu hiệu rầm rộ mới tìm đến cơ sở y tế, bởi khi đó bệnh thường đã bước sang giai đoạn tiến triển muộn. Việc phát hiện bệnh ngay từ những biểu hiện bất thường đầu tiên mang ý nghĩa quyết định đối với tiên lượng điều trị.

Người bệnh cần chủ động đến khám tại các bệnh viện có chuyên khoa tai mũi họng hoặc chuyên khoa ung bướu ngay khi nhận thấy bất kỳ triệu chứng nào sau đây kéo dài trên hai đến ba tuần mà không thuyên giảm sau khi đã dùng các thuốc điều trị thông thường:

• Thứ nhất, xuất hiện tình trạng nghẹt mũi một bên liên tục hoặc thường xuyên xì mũi ra nhầy có lẫn dây máu tươi, đặc biệt là máu xuất hiện vào buổi sáng sớm.
• Thứ hai, cảm giác ù tai, nghe kém, đầy tức trong tai xảy ra ở một bên và ngày càng tăng tiến mà không có tiền sử chấn thương tai trước đó.
• Thứ ba, sờ thấy một hoặc nhiều cục hạch nổi ở vùng cổ hoặc dưới hàm, hạch có tính chất cứng chắc, không gây đau và kích thước tăng dần theo thời gian.
• Thứ tư, cảm giác đau rát họng kéo dài một bên, nuốt vướng, đau nhói lan lên tai khi nuốt hoặc thay đổi giọng nói, khàn tiếng dai dẳng.

Đặc biệt, cần đến cơ sở y tế khẩn cấp nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nặng như đau đầu dữ dội không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường, nhìn đôi, lác mắt, sụp mi, tê bì một bên mặt, khó thở hoặc chảy máu ồ ạt từ mũi họng.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được cung cấp trong bài viết này chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo khoa học tổng quan, tuyệt đối không thay thế cho quy trình thăm khám, chẩn đoán xác định hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Bản chất của các bệnh lý vùng hầu họng vô cùng phức tạp, do đó người bệnh không được tự ý dựa vào những dấu hiệu mô tả để tự chẩn đoán bệnh cho bản thân hoặc người nhà.

Người bệnh cần tuyệt đối tránh việc tự ý mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc kháng viêm hay các chế phẩm giảm đau để tự điều trị tại nhà khi thấy các triệu chứng tai mũi họng kéo dài. Việc dùng thuốc tùy tiện không chỉ làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm khiến bệnh bị bỏ sót mà còn gây ra tình trạng kháng thuốc và trì hoãn thời điểm can thiệp y khoa tối ưu. Đặc biệt, người bệnh không được sử dụng các bài thuốc truyền miệng, các loại lá cây đắp lên vùng cổ hoặc các sản phẩm thực phẩm chức năng chưa qua kiểm chứng khoa học với hy vọng làm tan khối u hoặc tiêu hạch. Mọi quyết định liên quan đến chẩn đoán và lựa chọn phương pháp điều trị cần được thực hiện thông qua sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa ung bướu và tai mũi họng.

Kết luận

Ung thư họng là một căn bệnh ác tính nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện ở giai đoạn sớm. Do các triệu chứng ban đầu thường kín đáo và dễ gây nhầm lẫn với các bệnh lý đường hô hấp trên thông thường, sự cảnh giác của mỗi cá nhân trước những thay đổi bất thường ở vùng tai, mũi, họng và cổ kéo dài một bên đóng vai trò vô cùng thiết thực. Việc duy trì một lối sống lành mạnh, loại bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia và duy trì chế độ dinh dưỡng khoa học chính là nền tảng vững chắc giúp giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, việc chủ động tìm đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và nội soi tầm soát là bước đi an toàn và đúng đắn nhất nhằm bảo vệ sức khỏe lâu dài.