U trong ống sống: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị

Tổng quan về u trong ống sống

Ống sống là một khoang xương hình trụ được tạo nên bởi các lỗ đốt sống xếp chồng lên nhau từ vùng chẩm cổ xuống tới xương cùng. Bên trong ống sống chứa đựng tủy sống, các màng tủy bao bọc, dịch não tủy và các rễ dây thần kinh tủy gai chui ra qua lỗ liên hợp. Do thành ống sống là cấu trúc xương và dây chằng vững chắc, thể tích bên trong gần như cố định. Bất kỳ khối phát triển bất thường nào xuất hiện trong không gian này đều nhanh chóng dẫn tới tình trạng xung đột thể tích và gây hội chứng chèn ép tủy hoặc rễ thần kinh.

Về nguồn gốc hình thành, u trong ống sống được chia thành hai nhóm lớn: u nguyên phát và u thứ phát. U nguyên phát xuất phát trực tiếp từ các thành phần mô học tại chỗ như tế bào đệm thần kinh, màng não tủy, bao bao dây thần kinh hoặc mô xương đốt sống. Nhóm này tương đối hiếm gặp trong lâm sàng thần kinh. Ngược lại, u thứ phát hay u di căn từ các khối u nguyên phát tại cơ quan khác chiếm tỷ lệ áp đảo, lên tới hơn chín mươi phần trăm các trường hợp u cột sống ở người trưởng thành. Tế bào ung thư thường theo hệ thống mạch máu, đặc biệt là đám rối tĩnh mạch Batson không có van, hoặc mạch bạch huyết để di cư và định cư tại thân đốt sống trước khi xâm lấn vào ống sống.

Bản chất của khối u có thể là lành tính với tốc độ phát triển chậm, có ranh giới tương đối rõ, hoặc ác tính với đặc tính xâm lấn phá hủy cấu trúc xung quanh nhanh chóng. Tuy nhiên, trong phạm vi ống sống chật hẹp, ngay cả một khối u lành tính về mặt mô học cũng có thể gây ra những hậu quả lâm sàng nghiêm trọng tương đương khối u ác tính nếu chèn ép kéo dài gây thiếu máu cục bộ và hoại tử mô tủy sống không hồi phục.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác khởi phát các khối u trong ống sống nguyên phát hiện vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn ở cấp độ phân tử. Tuy nhiên, các nhà khoa học ghi nhận sự biến đổi bất thường trong chu kỳ phân bào và cơ chế kiểm soát chết tế bào theo chương trình do các đột biến gen mắc phải hoặc di truyền. Yếu tố di truyền đóng vai trò nổi bật trong một số hội chứng gia đình hiếm gặp. Bệnh nhân mắc hội chứng u sợi thần kinh loại một hoặc loại hai có nguy cơ cao phát triển các u bao dây thần kinh và u màng não tủy dọc theo trục ống sống. Hội chứng Von Hippel – Lindau làm tăng sinh bất thường các mạch máu tủy, dẫn tới u nguyên bào mạch máu ở cột sống và tiểu não. Ngoài ra, tiền sử phơi nhiễm bức xạ ion hóa liều cao hoặc tiếp xúc kéo dài với các hóa chất công nghiệp độc hại cũng được coi là yếu tố thuận lợi gây đột biến ADN của tế bào thần kinh đệm. Những người có tình trạng suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, chẳng hạn như sau ghép tạng hoặc nhiễm HIV, có tỷ lệ mắc u lympho nguyên phát tại tủy sống cao hơn đáng kể.

Đối với u trong ống sống thứ phát, nguyên nhân trực tiếp là sự di căn xa của tế bào ung thư từ các khối u ác tính nguyên phát ngoài hệ thần kinh trung ương. Cột sống là vị trí xương phổ biến nhất tiếp nhận tế bào di căn. Ở nam giới, ung thư phổi và ung thư tuyến tiền liệt là hai nguồn di căn hàng đầu tới các đốt sống và khoang ngoài màng cứng. Ở nữ giới, ung thư vú và ung thư phổi chiếm đa số các ca di căn cột sống. Bên cạnh đó, ung thư biểu mô tế bào thận, ung thư đường tiêu hóa như đại trực tràng, dạ dày, ung thư tuyến giáp cùng các bệnh lý ác tính hệ tạo máu như đa u tủy xương và u lympho không Hodgkin cũng thường xuyên xâm lấn cấu trúc ống sống.

Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng mắc bệnh bao gồm tuổi tác cao, tiền sử cá nhân từng được chẩn đoán và điều trị bất kỳ dạng ung thư nào, tình trạng suy giảm miễn dịch kéo dài và yếu tố tiền sử gia đình có người thân mắc các hội chứng đa u thần kinh di truyền. Khi có các yếu tố này, sự xuất hiện của bất kỳ triệu chứng cột sống mới nào cũng đòi hỏi phải được đánh giá y khoa cẩn trọng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của u trong ống sống rất đa dạng, phụ thuộc trực tiếp vào vị trí đốt sống bị tổn thương, tốc độ phát triển khối u và mức độ chèn ép lên tủy sống hoặc các rễ thần kinh. Triệu chứng khởi phát sớm và phổ biến nhất ở phần lớn người bệnh là đau lưng hoặc đau vùng cổ. Cơn đau do khối u có đặc điểm lâm sàng rất khác biệt so với đau cơ xương khớp thông thường. Đau thường có tính chất âm ỉ liên tục, tăng dần về cường độ theo thời gian và đặc biệt đau dữ dội hơn vào ban đêm hoặc rạng sáng khi người bệnh nằm nghỉ, khiến giấc ngủ bị gián đoạn. Cơn đau ít thuyên giảm khi dùng các thuốc giảm đau thông thường và không đỡ khi thay đổi tư thế nằm. Khi khối u chèn ép rễ thần kinh, cơn đau sẽ lan dọc theo đường đi của dây thần kinh, ví dụ đau lan xuống mông và mặt sau cẳng chân tương tự đau dây thần kinh tọa hoặc lan vòng quanh mạn sườn theo rễ thần kinh ngực.

Rối loạn cảm giác là dấu hiệu cảnh báo quan trọng tiếp theo. Người bệnh thường trải qua cảm giác tê bì, kim châm, nóng rát khó chịu ở các đầu chi hoặc thân mình. Khi tổn thương tủy tiến triển, xuất hiện hiện tượng giảm hoặc mất hoàn toàn cảm giác nông như cảm giác đau, cảm giác tiếp xúc và cảm giác nhiệt độ nóng lạnh dưới mức khoanh tủy tương ứng. Điều này khiến bệnh nhân dễ bị bỏng hoặc chấn thương mà không nhận biết được.

Rối loạn chức năng vận động biểu hiện bằng tình trạng yếu cơ, run rẩy hoặc cứng cơ ở tay và chân. Người bệnh nhận thấy khó khăn khi leo cầu thang, dễ vấp ngã khi đi lại, phối hợp động tác vụng về hoặc gặp trở ngại khi cài cúc áo, cầm đũa. Nếu tổn thương tại tủy ngực hoặc tủy thắt lưng, bệnh nhân có thể xuất hiện dáng đi co cứng và teo cơ tiến triển.

Dấu hiệu cảnh báo cấp cứu thần kinh tối khẩn là rối loạn cơ vòng. Khối u chèn ép nón tủy hoặc chùm rễ thần kinh đuôi ngựa sẽ gây bí tiểu, tiểu tiện không tự chủ, tiểu ngắt quãng hoặc đại tiện mất kiểm soát. Hiện tượng mất cảm giác vùng yên ngựa quanh hậu môn sinh dục kết hợp yếu liệt hai chi dưới tiến triển nhanh đòi hỏi can thiệp y tế ngay lập tức để tránh tàn phế vĩnh viễn.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán u trong ống sống đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa thăm khám thần kinh chuyên sâu và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại để xác định chính xác vị trí, mức độ chèn ép cũng như bản chất mô học của tổn thương. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh sẽ tiến hành đánh giá toàn diện trương lực cơ, sức cơ, phản xạ gân xương, ranh giới cảm giác theo từng khoanh tủy và kiểm tra dấu hiệu tháp như dấu hiệu Babinski để xác định mức tổn thương tủy tương ứng.

Chụp cộng hưởng từ có tiêm thuốc đối quang từ được coi là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán các bệnh lý tủy sống và ống sống. Hình ảnh cộng hưởng từ cung cấp độ phân giải mô mềm vượt trội, cho phép quan sát chi tiết hình dạng, kích thước, ranh giới khối u, đánh giá chính xác mối tương quan giải phẫu giữa u với nhu mô tủy sống, màng cứng và các rễ thần kinh, đồng thời phát hiện hiện tượng phù nề tủy hoặc nang hóa đi kèm. Trong trường hợp nghi ngờ tổn thương xương đốt sống, gãy lún bệnh lý hoặc tiêu hủy vỏ xương, chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao sẽ được chỉ định bổ sung để đánh giá độ vững của cột sống. X-quang quy ước có thể được chụp ban đầu nhưng giá trị chẩn đoán hạn chế đối với các tổn thương mô mềm trong ống sống.

Đối với người bệnh có tiền sử hoặc nghi ngờ u thứ phát di căn, các kỹ thuật xạ hình xương hoặc chụp cắt lớp phát xạ positron toàn thân giúp phát hiện các ổ di căn khác và tìm kiếm khối u nguyên phát tiềm ẩn. Chọc hút dịch não tủy qua thắt lưng có thể được cân nhắc trong một số trường hợp để xét nghiệm tế bào học tìm kiếm tế bào ác tính hoặc định lượng protein, nhưng cần thận trọng để tránh nguy cơ tụt kẹt tủy. Cuối cùng, sinh thiết mô học qua phẫu thuật hoặc sinh thiết kim dưới hướng dẫn của cắt lớp vi tính là bước quyết định để xác định chính xác loại tế bào, độ ác tính và giúp bác sĩ chuyên khoa xây dựng phác đồ can thiệp phù hợp nhất cho từng người bệnh.

Phân loại u trong ống sống theo vị trí giải phẫu và mô bệnh học

Về mặt giải phẫu học, các chuyên gia phẫu thuật thần kinh phân chia u trong ống sống thành ba nhóm chính dựa trên mối tương quan với màng cứng và tủy sống. Nhóm thứ nhất là u ngoài màng cứng, chiếm tỷ lệ lớn nhất, thường phát triển từ xương đốt sống hoặc khoang mỡ ngoài màng cứng, trong đó phần lớn là các tổn thương di căn từ ung thư cơ quan khác. Nhóm thứ hai là u dưới màng cứng ngoài tủy, nằm bên trong bao màng cứng nhưng ở bên ngoài nhu mô tủy sống, điển hình nhất là u màng não tủy và các u bao rễ thần kinh như u tế bào Schwann và u sợi thần kinh. Nhóm thứ ba là u trong tủy sống, phát triển trực tiếp từ nhu mô thần kinh của tủy sống, thường gặp nhất là u màng ống nội tủy và u tế bào hình sao.

Về mặt mô bệnh học, các khối u trong ống sống có thể xuất phát từ nhiều nguồn tế bào khác nhau. Các u thần kinh đệm bao gồm u tế bào hình sao và u màng nội tủy có thể có độ mô học từ thấp đến cao. U màng não tủy thường là u lành tính phát sinh từ màng nhện. U nguyên bào mạch máu là u giàu mạch máu liên quan chặt chẽ đến các đột biến di truyền. Ngoài ra còn có các u xương đốt sống như sarcoma xương, u nguyên sống xuất phát từ tàn tích của dây sống phôi thai, u máu trong thân đốt sống và u thần kinh ngoại biên lành tính. Việc phân loại chính xác vị trí và giải phẫu bệnh là cơ sở nền tảng để bác sĩ lựa chọn đường mổ, kỹ thuật bóc tách và phác đồ xạ trị hỗ trợ sau mổ.

Biến chứng nguy hiểm của u trong ống sống

Nếu không được chẩn đoán và điều trị giải áp kịp thời, u trong ống sống có thể dẫn đến những biến chứng thần kinh và thể chất vô cùng nặng nề. Biến chứng phổ biến và đáng lo ngại nhất là tổn thương tủy sống không hồi phục do chèn ép kéo dài gây thiếu máu cục bộ hoại tử nhu mô thần kinh. Hậu quả là người bệnh bị liệt hoàn toàn hai chi dưới hoặc liệt tứ chi, mất toàn bộ khả năng tự đi lại và phải phụ thuộc vào xe lăn hoặc giường bệnh suốt đời.

Bên cạnh suy giảm vận động, biến chứng rối loạn chức năng cơ vòng gây nên tình trạng bàng quang thần kinh với ứ đọng nước tiểu mạn tính, dẫn đến nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, sỏi bàng quang, trào ngược bàng quang niệu quản và suy giảm chức năng thận. Người bệnh nằm bất động lâu ngày còn đối mặt với nguy cơ loét tỳ đè sâu ở các vùng ụ ngồi, cùng cụt và gót chân, dễ bội nhiễm vi khuẩn dẫn đến nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng. Các khối u xâm lấn phá hủy xương đốt sống gây gãy xương bệnh lý, gù vẹo cột sống nghiêm trọng và chèn ép tủy cấp tính. Đối với các khối u ở vùng tủy cổ cao, khối u có thể gây ức chế trung tâm hô hấp hoặc liệt cơ hoành, dẫn đến suy hô hấp cấp và tử vong nếu không được can thiệp hồi sức chuyên khoa kịp thời.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu hàng đầu trong quản lý và điều trị u trong ống sống là bảo tồn hoặc phục hồi tối đa chức năng vận động và cảm giác của hệ thần kinh, kiểm soát cơn đau, tái tạo độ vững giải phẫu cho cột sống và kiểm soát sự phát triển của khối u. Quyết định lựa chọn phương pháp can thiệp dựa trên sự phối hợp đa chuyên khoa gồm phẫu thuật thần kinh, ung bướu, chẩn đoán hình ảnh và phục hồi chức năng, đồng thời tính toán kỹ lưỡng tình trạng sức khỏe tổng thể và mức độ tổn thương của từng người bệnh.

Phẫu thuật vi phẫu là phương pháp điều trị nền tảng đối với hầu hết các khối u nguyên phát trong ống sống và các trường hợp có chèn ép thần kinh tiến triển. Bằng việc sử dụng kính hiển vi phẫu thuật chuyên dụng kết hợp hệ thống định vị không gian ba chiều và theo dõi điện sinh lý thần kinh trong mổ, phẫu thuật viên có thể bóc tách tối đa tổ chức u mà vẫn bảo vệ an toàn cho nhu mô tủy và các rễ thần kinh xung quanh. Đối với các khối u lành tính có vỏ bọc rõ ràng, phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn có thể giúp người bệnh hồi phục hoàn toàn chức năng. Trường hợp khối u xâm lấn phá hủy thân đốt sống gây mất vững cột sống, phẫu thuật giải ép sẽ kết hợp đặt dụng cụ nẹp vít làm cứng cột sống để ngăn ngừa biến dạng và gãy xương bệnh lý.

Xạ trị đóng vai trò quan trọng đối với các khối u ác tính, u không thể cắt bỏ trọn vẹn do nguy cơ tổn thương tủy cao, hoặc u di căn cột sống. Các kỹ thuật tiên tiến như xạ phẫu định vị lập thể cho phép tập trung liều tia bức xạ cực kỳ chính xác vào khối u với liều lượng tối ưu, đồng thời hạn chế tối đa tổn hại đến các bó sợi trục tủy sống lân cận. Đối với khối u di căn nhạy cảm với hóa chất hoặc điều trị toàn thân, liệu pháp nhắm trúng đích, liệu pháp miễn dịch hoặc liệu pháp nội tiết sẽ được bác sĩ ung bướu chỉ định dựa trên loại ung thư nguyên phát.

Bên cạnh can thiệp ngoại khoa và xạ trị, điều trị nội khoa hỗ trợ có ý nghĩa thiết yếu trong việc kiểm soát triệu chứng cấp tính. Nhóm thuốc kháng viêm corticosteroid thường được sử dụng ngắn hạn trong bệnh viện dưới sự theo dõi sát sao của bác sĩ nhằm giảm hiện tượng phù nề mô tủy và thuyên giảm triệu chứng chèn ép khẩn cấp. Quá trình kiểm soát đau được điều chỉnh theo bậc thang y khoa an toàn. Sau giai đoạn điều trị cấp tính, chương trình tập phục hồi chức năng vận động và chăm sóc đường niệu sớm là chìa khóa giúp người bệnh lấy lại khả năng tự chủ trong sinh hoạt hàng ngày.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Hiện nay, y học chưa có biện pháp phòng ngừa đặc hiệu và tuyệt đối đối với các khối u trong ống sống nguyên phát do phần lớn liên quan đến các đột biến gen mắc phải ngẫu nhiên hoặc các hội chứng di truyền bẩm sinh. Tuy nhiên, việc thực hiện các nguyên tắc chăm sóc sức khỏe chủ động và giảm thiểu các yếu tố nguy cơ có thể đóng vai trò tích cực trong việc hạn chế sự xuất hiện cũng như ngăn chặn diễn tiến nặng của bệnh.

Đối với việc phòng ngừa các khối u trong ống sống thứ phát do di căn, biện pháp then chốt nhất là chủ động phát hiện sớm và điều trị triệt để các bệnh ung thư nguyên phát như ung thư phổi, ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư thận. Người bệnh đã được chẩn đoán ung thư cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch tái khám định kỳ của bác sĩ ung bướu, thực hiện đầy đủ các xét nghiệm tầm soát tái phát và báo cáo ngay lập tức bất kỳ dấu hiệu đau nhức lưng hoặc cổ mới xuất hiện để được đánh giá cột sống kịp thời.

Trong đời sống sinh hoạt và môi trường lao động, cần giảm thiểu tối đa việc tiếp xúc trực tiếp với các hóa chất công nghiệp độc hại, chất gây đột biến tế bào và các nguồn bức xạ ion hóa không an toàn. Người làm việc trong môi trường đặc thù phải sử dụng đầy đủ các trang thiết bị bảo hộ lao động đạt tiêu chuẩn y tế. Đối với những gia đình có tiền sử mắc các bệnh lý di truyền như hội chứng u sợi thần kinh hoặc hội chứng Von Hippel – Lindau, các thành viên nên chủ động tham gia tư vấn di truyền y học và chụp cộng hưởng từ định kỳ theo chỉ định để phát hiện các khối u thần kinh ngay từ giai đoạn chưa có biểu hiện lâm sàng.

Bên cạnh đó, việc duy trì một lối sống khoa học, dinh dưỡng cân đối giàu chất chống oxy hóa, không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia và tập luyện thể dục thể thao đều đặn giúp tăng cường hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể, hỗ trợ cơ chế tự sửa chữa tế bào và bảo vệ sức khỏe hệ cơ xương khớp toàn diện.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến các cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại thần kinh hoặc cột sống để thăm khám càng sớm càng tốt khi nhận thấy các biểu hiện bất thường sau đây: Cơn đau vùng lưng hoặc cổ kéo dài liên tục trên vài tuần, không thuyên giảm khi nghỉ ngơi hoặc dùng các biện pháp xoa bóp thông thường; đau có xu hướng dữ dội hơn về đêm hoặc khi nằm ngửa; đau buốt lan dọc theo cánh tay hoặc chạy dọc xuống chân kèm theo cảm giác tê bì, châm chích. Đặc biệt, những người có tiền sử từng mắc bất kỳ bệnh lý ung thư nào nếu xuất hiện đau cột sống mới cần đi kiểm tra ngay mà không nên trì hoãn.

Bên cạnh đó, người bệnh hoặc người nhà cần gọi cấp cứu hoặc đến ngay phòng cấp cứu ngoại thần kinh gần nhất nếu xuất hiện các dấu hiệu tổn thương tủy cấp tính sau:

Tình trạng yếu hoặc liệt vận động tiến triển nhanh chóng ở một hoặc cả hai chân, khiến người bệnh loạng choạng, mất thăng bằng hoặc không thể tự đứng vững và đi lại được.

Rối loạn chức năng cơ vòng biểu hiện bằng tình trạng bí tiểu cấp tính, mất khả năng tự kiểm soát bàng quang dẫn đến rỉ nước tiểu hoặc mất tự chủ đại tiện.

Mất hoàn toàn cảm giác vùng yên ngựa, bao gồm khu vực đáy chậu, mông và mặt trong đùi.

Đây là các dấu hiệu kinh điển của hội chứng chèn ép tủy cấp hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa, đòi hỏi phải được can thiệp y khoa khẩn cấp trong vòng vài giờ đầu để ngăn chặn nguy cơ tàn phế vận động vĩnh viễn.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết này chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa tổng quan và giáo dục sức khỏe cộng đồng, hoàn toàn không thay thế cho quy trình chẩn đoán, tư vấn hay phác đồ điều trị chuyên môn của bác sĩ. Bản chất của các khối u trong ống sống rất phức tạp, đòi hỏi các phương tiện chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu và đánh giá giải phẫu bệnh chính xác trên từng cá nhân người bệnh.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý thực hiện các thủ thuật nắn chỉnh cột sống thô bạo, bấm huyệt mạnh, giác hơi hoặc kéo giãn cột sống khi chưa rõ nguyên nhân gây đau lưng, vì các tác động cơ học này có thể gây gãy đốt sống bệnh lý, dịch chuyển khối u hoặc chèn ép tủy cấp tính dẫn tới liệt tức thì. Tránh lạm dụng các loại thuốc giảm đau hay thuốc chống viêm không kê đơn trong thời gian dài nhằm mục đích che lấp cơn đau, bởi điều này sẽ làm trì hoãn thời điểm vàng chẩn đoán và điều trị. Đồng thời, không tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian, thảo mộc truyền miệng không rõ nguồn gốc để thay thế các can thiệp y học chính thống, tránh gây suy giảm chức năng gan thận và làm mất cơ hội bảo tồn chức năng vận động quý giá.

Kết luận

U trong ống sống là một bệnh lý thần kinh cột sống phức tạp với nguy cơ cao gây suy giảm chức năng vận động và tàn phế nếu không được phát hiện kịp thời. Sự đa dạng về bản chất mô học từ u nguyên phát lành tính đến các tổn thương ung thư thứ phát di căn đòi hỏi quy trình chẩn đoán hình ảnh chính xác và phương án can thiệp y khoa cá thể hóa cho từng người bệnh.

Nhận thức sớm các dấu hiệu cảnh báo như cơn đau lưng tăng dần về đêm, rối loạn cảm giác và yếu liệt chi là chìa khóa vàng giúp bảo tồn tối đa cấu trúc tủy sống. Khi nghi ngờ có biểu hiện chèn ép thần kinh, người bệnh cần chủ động thăm khám tại các chuyên khoa thần kinh uy tín để được chẩn đoán và đồng hành cùng đội ngũ bác sĩ chuyên môn trong suốt quá trình điều trị, nhằm đạt được chất lượng cuộc sống tốt nhất.