Trùng sốt rét lây nhiễm qua đường nào và cách phòng ngừa

Trùng sốt rét lây nhiễm qua đường nào là gì?

Ký sinh trùng sốt rét là những sinh vật đơn bào thuộc chi Plasmodium, trong đó có năm loài thường gây bệnh ở người bao gồm Plasmodium falciparum, Plasmodium vivax, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale và Plasmodium knowlesi. Trong số các loài này, Plasmodium falciparum là chủng phổ biến nhất và có nguy cơ cao dẫn đến thể sốt rét ác tính đe dọa tính mạng người bệnh nếu không được can thiệp y tế sớm.

Về mặt sinh học, ký sinh trùng sốt rét cần hai vật chủ bắt buộc để hoàn thành trọn vẹn vòng đời phát triển của mình. Vật chủ chính, nơi diễn ra quá trình sinh sản hữu tính, là loài muỗi Anopheles cái. Vật chủ phụ, nơi ký sinh trùng thực hiện quá trình sinh sản vô tính trong gan và tế bào hồng cầu, chính là cơ thể con người. Sự lây truyền bệnh vì thế phụ thuộc chặt chẽ vào mối liên hệ sinh thái giữa mật độ quần thể muỗi truyền bệnh và cộng đồng dân cư sinh sống trong khu vực.

Vết đốt của muỗi Anopheles cái mang mầm bệnh

Con đường lây truyền tự nhiên và phổ biến nhất của ký sinh trùng sốt rét Plasmodium là qua vết đốt của muỗi Anopheles cái. Loài muỗi này cần protein từ máu người và động vật để nuôi dưỡng trứng phát triển. Khi một con muỗi Anopheles hút máu người đang mắc bệnh sốt rét hoặc người mang mầm bệnh có thể giao bào trong máu, ký sinh trùng sẽ xâm nhập vào cơ thể muỗi.

Tại dạ dày của muỗi, ký sinh trùng sốt rét trải qua chu kỳ sinh sản hữu tính để nhân lên và biến đổi thành các thoa trùng di chuyển lên tuyến nước bọt của muỗi. Khi muỗi tiếp tục đốt một người khỏe mạnh khác, tuyến nước bọt tiết ra chất chống đông máu đồng thời bơm các thoa trùng này trực tiếp vào dòng máu của người lành. Thoa trùng theo tuần hoàn máu nhanh chóng di chuyển đến các tế bào gan để tiếp tục chu kỳ phát triển vô tính trước khi phá vỡ hồng cầu gây nên những cơn sốt điển hình.

Con đường truyền máu và dùng chung bơm kim tiêm

Bên cạnh đường lây truyền chính qua muỗi véc-tơ, ký sinh trùng sốt rét còn có thể lây trực tiếp từ người sang người thông qua đường máu. Do ký sinh trùng tồn tại và nhân lên bên trong các tế bào hồng cầu của người nhiễm, bất kỳ hình thức trao đổi máu trực tiếp nào cũng tiềm ẩn nguy cơ truyền mầm bệnh.

Trường hợp lây nhiễm qua đường máu có thể xảy ra khi một người nhận máu hoặc các chế phẩm từ máu của người mang ký sinh trùng sốt rét mà không qua quy trình sàng lọc nghiêm ngặt. Ngoài ra, việc dùng chung bơm kim tiêm, dụng cụ tiêm chích ma túy hoặc tai nạn nghề nghiệp do kim tiêm đâm phải ở nhân viên y tế cũng là nguyên nhân gây lây truyền. Sốt rét lây qua đường máu không trải qua giai đoạn ký sinh trùng phát triển trong gan mà trực tiếp tấn công hồng cầu, do đó thời gian phát bệnh thường ngắn hơn so với lây truyền tự nhiên qua muỗi đốt.

Lây truyền từ mẹ sang con trong thai kỳ và sinh nở

Một con đường lây truyền khác dù ít gặp hơn nhưng có ý nghĩa y khoa quan trọng là lây truyền từ mẹ sang con qua nhau thai, thường được gọi là sốt rét bẩm sinh. Phụ nữ mang thai mắc bệnh sốt rét có nguy cơ tổn thương hàng rào nhau thai, đặc biệt là khi nhiễm chủng Plasmodium falciparum có xu hướng bám dính vào các vi mạch bánh nhau.

Khi bánh nhau bị tổn thương hoặc trong quá trình chuyển dạ sinh nở có sự pha trộn giữa máu mẹ và máu thai nhi, ký sinh trùng sốt rét có thể vượt qua hàng rào tuần hoàn để xâm nhập vào cơ thể trẻ sơ sinh. Tình trạng này không chỉ đe dọa sức khỏe của trẻ nhỏ ngay sau khi chào đời mà còn làm tăng nguy cơ sinh non, thai nhẹ cân, sảy thai hoặc thai chết lưu. Do đó, việc chăm sóc thai kỳ và theo dõi y tế chặt chẽ cho sản phụ ở vùng lưu hành sốt rét là ưu tiên hàng đầu.

Hiểu đúng về các tiếp xúc thông thường không làm lây bệnh

Nhiều người thường lo ngại bệnh sốt rét có thể lây lan nhanh chóng trong cộng đồng thông qua tiếp xúc thông thường. Tuy nhiên, các bằng chứng dịch tễ học và y khoa khẳng định trùng sốt rét không lây qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, sổ mũi hay nói chuyện.

Bệnh cũng hoàn toàn không lây qua các tiếp xúc hàng ngày như bắt tay, ôm, dùng chung đồ dùng cá nhân, dùng chung bát đũa, cốc uống nước hoặc bệ ngồi vệ sinh. Bệnh sốt rét bắt buộc phải có môi trường máu để ký sinh trùng tồn tại và phát tán. Vì vậy, người dân không nên có thái độ e ngại hay kỳ thị đối với người mắc bệnh sốt rét, mà cần tập trung nguồn lực vào việc tiêu diệt véc-tơ truyền bệnh và ngăn ngừa muỗi đốt.

Các biện pháp phòng tránh ký sinh trùng sốt rét hiệu quả

Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi sự lây truyền của ký sinh trùng sốt rét, việc áp dụng đồng bộ các biện pháp phòng chống muỗi đốt và quản lý nguồn lây là vô cùng cần thiết. Biện pháp hiệu quả hàng đầu là ngủ màn thường xuyên, tốt nhất là sử dụng màn đã được tẩm hóa chất diệt muỗi xua muỗi tồn lưu lâu ngày, kể cả khi ngủ vào ban ngày.

Bên cạnh đó, người dân sinh sống hoặc đi đến các vùng có dịch sốt rét lưu hành cần mặc quần áo dài tay, thoa kem xua muỗi trên những vùng da hở và dọn dẹp vệ sinh môi trường xung quanh nhà ở. Phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, lật úp các vật dụng chứa nước đọng giúp loại bỏ nơi trú ngụ và sinh sản của muỗi Anopheles. Khi cần đi công tác hoặc du lịch dài ngày tại các khu vực rừng núi có nguy cơ cao, người dân nên đến trung tâm y tế dự phòng để được tư vấn sử dụng thuốc dự phòng đúng quy định.

Lưu ý an toàn

Nội dung bài viết mang tính chất cung cấp kiến thức y khoa thường thức và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị y khoa chuyên sâu. Người dân tuyệt đối không tự ý tìm mua các loại thuốc sốt rét hay thuốc kháng sinh để tự điều trị tại nhà khi chưa có kết luận xét nghiệm ký sinh trùng từ cơ sở y tế có thẩm quyền. Khi xuất hiện các cơn sốt cao kèm rét run bất thường, đặc biệt sau khi trở về từ vùng có dịch sốt rét lưu hành, người bệnh cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám, làm xét nghiệm máu và nhận phác đồ can thiệp phù hợp.

Tóm tắt

Hiểu rõ các con đường lây nhiễm của trùng sốt rét giúp cộng đồng chủ động áp dụng các biện pháp bảo vệ bản thân và gia đình. Bệnh sốt rét hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phòng chống muỗi đốt tốt và phát hiện can thiệp sớm. Khi có các dấu hiệu nghi ngờ sau khi tiếp xúc vùng dịch, việc đến cơ sở y tế thăm khám là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe.