Buồn nôn tiêu chảy là bệnh gì và cách xử trí an toàn cho đường ruột

Buồn nôn tiêu chảy là gì?

Hiện tượng buồn nôn đi kèm tiêu chảy phản ánh tình trạng niêm mạc của toàn bộ trục dạ dày và ruột đang bị kích thích, viêm nhiễm hoặc tăng nhu động một cách bất thường. Khi niêm mạc dạ dày bị tác động, phản xạ co bóp ngược sẽ đẩy các chất chứa bên trong lên thực quản tạo thành cảm giác buồn nôn hoặc nôn ói. Cùng lúc đó, tình trạng viêm ở ruột non và đại tràng làm giảm khả năng tái hấp thu nước, đồng thời tăng tiết dịch và tăng co bóp tống xuất chất thải ra ngoài dưới dạng phân lỏng.

Sự kết hợp đồng thời của hai triệu chứng này có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi. Mức độ biểu hiện có thể dao động từ khó chịu nhẹ thoáng qua trong ngày cho đến những đợt rối loạn tiêu hóa dữ dội làm kiệt sức. Dù phần lớn các trường hợp xuất phát từ nguyên nhân lành tính và có thể tự khỏi, việc xác định đúng bối cảnh khởi phát giúp người bệnh có kế hoạch bù dịch hợp lý và tránh được các biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.

Ngộ độc thực phẩm do vi khuẩn và độc tố trong thức ăn

Ngộ độc thực phẩm là nguyên nhân rất phổ biến dẫn đến buồn nôn và tiêu chảy khởi phát đột ngột. Tình trạng này xảy ra sau khi ăn phải thức ăn hoặc nguồn nước bị nhiễm vi khuẩn, độc tố vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Các tác nhân thường gặp bao gồm vi khuẩn Salmonella, Escherichia coli, tụ cầu vàng hoặc vi khuẩn Campylobacter.

Sau khi tiếp xúc với nguồn thực phẩm nhiễm khuẩn từ vài giờ đến một ngày, người bệnh thường xuất hiện cảm giác cồn cào, buồn nôn, nôn tháo kèm theo những cơn đau quặn bụng từng cơn. Tiếp theo đó, đường ruột bị kích thích mạnh dẫn đến đi ngoài phân lỏng nhiều lần trong ngày, có thể kèm theo sốt nhẹ hoặc ớn lạnh. Trong hầu hết các đợt ngộ độc thực phẩm thông thường, triệu chứng sẽ đạt đỉnh trong 24 giờ đầu rồi giảm dần khi độc tố được đào thải bớt ra ngoài. Tuy nhiên, nếu lượng độc tố quá lớn hoặc cơ thể suy nhược, nguy cơ mất dịch nghiêm trọng hoàn toàn có thể xảy ra.

Viêm dạ dày ruột cấp tính do nhiễm virus đường tiêu hóa

Viêm dạ dày ruột do virus, dân gian thường gọi là cúm dạ dày, là một trong những căn nguyên hàng đầu gây buồn nôn kèm tiêu chảy cấp tính. Hai loại virus phổ biến nhất gây nên tình trạng này là Norovirus và Rotavirus. Virus dễ dàng lây truyền qua đường phân miệng thông qua bàn tay bẩn, tiếp xúc bề mặt nhiễm bẩn hoặc dùng chung vật dụng ăn uống với người bệnh.

Khi virus xâm nhập vào niêm mạc ruột, chúng làm tổn thương các tế bào nhung mao ruột, làm giảm khả năng hấp thu nước và chất dinh dưỡng của cơ thể. Người bệnh thường trải qua cảm giác mệt lả, nôn dữ dội và tiêu chảy toàn nước xuất hiện gần như cùng lúc. Ngoài ra, người bệnh có thể cảm thấy đau nhức cơ bắp toàn thân, đau đầu và sốt nhẹ. Bệnh có tính lây lan rất nhanh trong môi trường tập thể như trường học, gia đình hoặc công sở, nhưng thường tự thoái lui sau khoảng 2 đến 3 ngày nếu được bù dịch đầy đủ.

Ảnh hưởng từ hội chứng ruột kích thích và bệnh lý đại tràng mạn tính

Không chỉ các đợt cấp tính, buồn nôn kết hợp tiêu chảy đôi khi là biểu hiện của các rối loạn hoặc bệnh lý mạn tính tại đường tiêu hóa. Điển hình trong số đó là hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy. Ở người mắc hội chứng này, nhu động ruột trở nên nhạy cảm quá mức với một số loại thực phẩm, tình trạng căng thẳng thần kinh hoặc áp lực tâm lý, dẫn đến cảm giác đầy trướng, buồn nôn nhẹ và đi ngoài phân lỏng ngay sau khi ăn.

Bên cạnh đó, các bệnh viêm ruột mạn tính như bệnh Crohn hoặc viêm loét đại trực tràng chảy máu cũng có thể gây ra những đợt bùng phát tiêu chảy kéo dài, xen kẽ với những đợt buồn nôn, chán ăn, sụt cân và sốt nhẹ. Ngoài ra, tình trạng không dung nạp đường lactose có trong sữa hoặc dị ứng một số loại đạm thực phẩm cũng khiến đường ruột phản ứng dữ dội bằng cách nôn ói và đẩy tháo phân lỏng ra ngoài. Với những bệnh lý này, việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi người bệnh phải thực hiện các thăm dò chuyên sâu tại chuyên khoa tiêu hóa.

Nguyên tắc bù nước và chế độ ăn uống phục hồi đường ruột

Nguyên tắc quan trọng nhất trong chăm sóc người bị buồn nôn và tiêu chảy là ngăn ngừa tình trạng mất nước và chất điện giải. Nôn ói và đi ngoài liên tục khiến cơ thể mất đi một lượng lớn natri, kali và nước. Việc bù nước nên được thực hiện bằng dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ cách nhau vài phút để tránh kích thích phản xạ nôn của dạ dày.

Bên cạnh dung dịch bù điện giải, người bệnh có thể dùng thêm nước cháo muối loãng hoặc nước canh thanh đạm. Về dinh dưỡng, không nên nhịn ăn hoàn toàn mà hãy chia nhỏ bữa với các thức ăn mềm, lỏng, ít gia vị và dễ tiêu hóa như cháo thịt nạc, súp gà hoặc bánh mì nướng. Cần tránh các thực phẩm nhiều chất béo, sữa tươi, đồ uống có cồn, cà phê và nước ngọt có ga vì chúng có thể làm tăng co bóp ruột và khiến tình trạng đi ngoài phân lỏng trở nên trầm trọng hơn.

Những dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay

Mặc dù đa số trường hợp buồn nôn và tiêu chảy có thể tự hồi phục tại nhà, người bệnh vẫn cần cảnh giác trước các dấu hiệu bệnh chuyển biến nặng. Một trong những nguy cơ đáng ngại nhất là mất nước nghiêm trọng, biểu hiện qua tình trạng khát nước dữ dội, khô miệng, mắt trũng sâu, tiểu rất ít hoặc nước tiểu sẫm màu, hoa mắt chóng mặt khi đứng lên.

Người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện hoặc phòng khám đa khoa để được bác sĩ đánh giá nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu nguy hiểm sau: nôn ói liên tục không thể giữ lại bất kỳ chất lỏng nào trong dạ dày, tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày mà không có xu hướng giảm, sốt cao liên tục trên 38,5 độ C, đau bụng dữ dội không giảm sau khi đi ngoài, hoặc trong phân có lẫn máu tươi hoặc phân có màu đen sẫm. Đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người cao tuổi có bệnh nền tim mạch hay đái tháo đường, việc thăm khám y tế cần được thực hiện sớm hơn bình thường.

Lưu ý an toàn

Những thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên sâu. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Nếu triệu chứng buồn nôn và tiêu chảy xuất hiện ở phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc người có bệnh nền mạn tính, cần ưu tiên đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được theo dõi sát sao.

Tóm tắt

Buồn nôn và tiêu chảy xuất hiện đồng thời là phản ứng thường gặp của hệ tiêu hóa trước các tác nhân gây hại từ thức ăn hoặc môi trường. Phần lớn các trường hợp nhẹ có thể tự thuyên giảm sau vài ngày nếu người bệnh duy trì bù nước và nghỉ ngơi hợp lý. Dù vậy, việc chủ động theo dõi các dấu hiệu cảnh báo mất nước hoặc nhiễm trùng nặng là điều cần thiết để kịp thời đến cơ sở y tế thăm khám khi cần.