Trẻ bị dính thắng lưỡi chậm nói và những điều cần lưu ý

Trẻ bị dính thắng lưỡi chậm nói là gì?

Dính thắng lưỡi, trong y khoa gọi là ankyloglossia, là tình trạng dây hãm lưỡi phát triển ngắn bất thường, quá dày hoặc dính sát vào đầu lưỡi làm hạn chế tầm vận động tự nhiên của lưỡi. Tật bẩm sinh này xuất hiện ngay từ khi trẻ chào đời và có thể được phân loại theo các mức độ từ nhẹ đến nặng tùy thuộc vào khoảng cách từ vị trí bám của dây hãm đến đỉnh đầu lưỡi.

Ở mức độ cơ năng, thắng lưỡi ngắn khiến trẻ khó đưa lưỡi ra khỏi bờ môi dưới, khó cong lưỡi chạm vòm miệng hoặc di chuyển linh hoạt sang hai bên khoang miệng. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến động tác bú mẹ ở lứa tuổi sơ sinh, việc nhai nuốt thức ăn khi ăn dặm mà còn tác động trực tiếp đến khả năng phát âm chuẩn xác các âm tiết khi trẻ bước vào giai đoạn tập nói. Tuy nhiên, dính thắng lưỡi hoàn toàn không ảnh hưởng đến khả năng hiểu lời nói, tư duy ngôn ngữ hay trí tuệ của trẻ nhỏ.

Phân biệt giữa nói ngọng do dính thắng lưỡi và chậm phát triển ngôn ngữ

Thắng lưỡi hay dây hãm lưỡi là nếp niêm mạc nối mặt dưới của lưỡi với sàn miệng. Khi cấu trúc này quá ngắn, quá dày hoặc bám quá gần đầu lưỡi, cử động nâng lên, đưa ra trước hoặc sang hai bên của lưỡi sẽ bị hạn chế. Tình trạng này khiến trẻ gặp trở ngại khi tạo các âm thanh đòi hỏi đầu lưỡi cử động linh hoạt, chẳng hạn như các âm đ, t, l, r hoặc s. Do đó, biểu hiện thực tế thường thấy là trẻ phát âm không chuẩn, nói ngọng hoặc khó uốn lưỡi, khiến người ngoài nghe không rõ lời.

Tuy nhiên, chậm phát triển ngôn ngữ mang tính chất toàn diện lại xuất phát từ nhiều căn nguyên khác, bao gồm vấn đề thính lực, chậm phát triển tâm thần vận động, thiếu tương tác môi trường sống hoặc rối loạn phổ tự kỷ. Do đó, nếu trẻ vừa khó vận động lưỡi vừa chậm tiếp thu, không hiểu lời nói của người lớn hoặc không biết bắt chước giao tiếp, phụ huynh không nên chỉ quy kết hoàn toàn cho tật dính thắng lưỡi mà cần được đánh giá y khoa tổng thể.

Những dấu hiệu nhận diện tật dính thắng lưỡi ở các giai đoạn phát triển

Ở giai đoạn sơ sinh và nhũ nhi, dấu hiệu dễ nhận thấy nhất là trẻ gặp khó khăn khi ngậm bắt núm vú mẹ, bú kém, bú lâu, dễ nuốt hơi gây đầy bụng hoặc làm người mẹ bị đau rát đầu vú kéo dài. Khi trẻ khóc hoặc há miệng, đầu lưỡi không thể nhô cao chạm vòm khẩu cái cứng mà thường bị kéo lõm xuống ở giữa tạo hình dạng trái tim hoặc hình chữ V rõ rệt. Trẻ cũng không thể đưa đầu lưỡi chạm vào môi trên hoặc thè lưỡi vượt quá bờ môi dưới.

Đến độ tuổi tập nói và ăn dặm, trẻ có thể gặp trở ngại khi dùng lưỡi đảo trộn thức ăn, khó nuốt thức ăn dạng đặc hoặc hay đọng thức ăn ở ngách má. Về mặt phát âm, trẻ có xu hướng tránh các từ khó phát âm, nói ngọng kéo dài hoặc âm thanh phát ra không tròn vành rõ chữ. Việc quan sát kỹ các biểu hiện này trong sinh hoạt hàng ngày giúp gia đình sớm phát hiện và chủ động đưa trẻ đến cơ sở y tế chuyên khoa kiểm tra.

Hướng can thiệp y khoa và các bước phục hồi chức năng phát âm

Quyết định can thiệp thủ thuật cắt thắng lưỡi phụ thuộc vào mức độ dính, độ tuổi và mức độ ảnh hưởng đến chức năng bú, nuốt cũng như giọng nói của từng trẻ. Đối với trẻ sơ sinh bị dính thắng lưỡi nặng gây cản trở bú mẹ nghiêm trọng, bác sĩ có thể chỉ định bấm hoặc cắt thắng lưỡi sớm bằng dụng cụ chuyên dụng, thủ thuật diễn ra nhanh chóng, ít chảy máu và trẻ có thể bú lại ngay sau đó.

Đối với trẻ lớn hơn khi thắng lưỡi đã xơ hóa dày hoặc trẻ đã bắt đầu tập nói, can thiệp có thể cần gây tê hoặc tiền mê nhẹ để thực hiện tạo hình dây hãm lưỡi an toàn. Sau phẫu thuật, phụ huynh cần hướng dẫn trẻ thực hiện các bài tập vận động lưỡi như thè lưỡi ra ngoài, liếm môi, uốn lưỡi lên vòm miệng để phòng ngừa sẹo co rút và phục hồi chức năng cử động. Trong trường hợp trẻ đã hình thành thói quen phát âm sai lệch từ trước, việc phối hợp cùng chuyên gia ngôn ngữ trị liệu là bước quan trọng giúp trẻ lấy lại sự tự tin khi giao tiếp.

Phương pháp hỗ trợ phát triển ngôn ngữ cho trẻ tại gia đình

Môi trường giao tiếp gia đình đóng vai trò quyết định trong việc khích lệ trẻ học nói và hoàn thiện vốn từ. Phụ huynh nên thường xuyên trò chuyện trực diện với trẻ, nói chậm rãi, phát âm rõ ràng từng từ và khuyến khích trẻ quan sát khẩu hình miệng khi người lớn nói. Hạn chế tối đa thời gian trẻ tiếp xúc với các thiết bị điện tử như điện thoại, tivi hoặc máy tính bảng vì việc tiếp nhận thông tin thụ động một chiều không hỗ trợ tốt cho phản xạ ngôn ngữ.

Bên cạnh đó, cha mẹ có thể lồng ghép các trò chơi phát âm, đọc sách tranh truyện tương tác hoặc cùng hát những bài đồng dao ngắn mỗi ngày. Hãy kiên nhẫn lắng nghe khi trẻ cố gắng diễn đạt, không nên ngắt lời, trêu chọc hay tạo áp lực khiến trẻ nảy sinh tâm lý sợ nói hoặc tự ti. Sự đồng hành kiên trì, nhẹ nhàng từ người chăm sóc sẽ tạo động lực lớn giúp trẻ vượt qua rào cản phát âm và hòa nhập vui vẻ cùng bạn bè.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa trực tiếp. Phụ huynh không tự ý áp dụng các biện pháp dân gian để bấm, cắt hoặc kéo giật thắng lưỡi của trẻ tại nhà vì tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu nguy hiểm. Mọi quyết định can thiệp thủ thuật hoặc đánh giá phát triển tâm lý vận động cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và chỉ định cụ thể.

Tóm tắt

Dính thắng lưỡi ở trẻ nhỏ có thể ảnh hưởng đến khả năng phát âm nhưng không phải nguyên nhân duy nhất gây chậm nói. Việc phát hiện sớm, thăm khám chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt và can thiệp tập luyện đúng cách sẽ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ thuận lợi. Phụ huynh nên đồng hành, theo dõi sát tiến trình của trẻ và tuân thủ tư vấn từ bác sĩ.