Trẻ bị dị ứng thức ăn: Cách nhận biết triệu chứng và xử trí kịp thời

Trẻ bị dị ứng thức ăn là gì?

Dị ứng thức ăn xảy ra khi hệ miễn dịch của trẻ nhận diện nhầm một protein vô hại trong thức ăn là tác nhân xâm nhập nguy hiểm, từ đó kích hoạt cơ thể giải phóng các chất trung gian hóa học như histamin vào máu. Phản ứng này có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất là trong những năm tháng đầu đời khi hệ tiêu hóa và hàng rào miễn dịch đường ruột của trẻ còn non nớt.

Mức độ dị ứng rất đa dạng, từ những nốt phát ban nhẹ thoáng qua quanh miệng cho đến phản ứng đa cơ quan nghiêm trọng. Việc phân biệt rõ dị ứng thức ăn thực sự với tình trạng không dung nạp thực phẩm có ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng chế độ dinh dưỡng cân đối, tránh kiêng khem quá mức gây ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất của trẻ nhỏ.

Những thực phẩm thường gây dị ứng phổ biến ở trẻ nhỏ

Hệ thống miễn dịch của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện nên dễ nhận diện nhầm protein trong thực phẩm là kháng nguyên lạ có hại. Trong thực đơn ăn uống hàng ngày, một số nhóm thực phẩm chiếm phần lớn các trường hợp gây dị ứng ở trẻ bao gồm sữa bò, lòng trắng trứng gà, đậu phộng, các loại hạt dinh dưỡng như hạt điều, óc chó, hạnh nhân, đậu nành, lúa mì, cá và động vật giáp xác như tôm, cua. Ở trẻ nhũ nhi, dị ứng đạm sữa bò và lòng trắng trứng thường gặp nhất trong giai đoạn bắt đầu làm quen với sữa công thức hoặc ăn dặm. Trong khi đó, các loại hải sản hay hạt vỏ cứng thường gây phản ứng ở trẻ lớn hơn và có xu hướng tồn tại bền vững hơn theo thời gian. Mức độ phản ứng không phụ thuộc hoàn toàn vào số lượng thức ăn đưa vào cơ thể; đôi khi chỉ một lượng nhỏ dính trên dụng cụ ăn uống hoặc lẫn trong món ăn chế biến sẵn cũng đủ để kích hoạt hệ miễn dịch của trẻ phản ứng dữ dội. Do đó, việc ghi chép lại nhật ký các món trẻ đã ăn là phương pháp thực tế giúp gia đình và bác sĩ sớm phát hiện ra thực phẩm nguy cơ.

Dấu hiệu dị ứng thức ăn ở trẻ trên da, tiêu hóa và hô hấp

Biểu hiện dị ứng thức ăn ở trẻ nhỏ có thể xuất hiện rất nhanh chỉ sau vài phút hoặc kéo dài vài giờ sau bữa ăn. Triệu chứng lâm sàng thường phân bố ở ba cơ quan chính gồm da, đường tiêu hóa và hệ hô hấp. Trên da, trẻ thường xuất hiện các nốt mề đay đỏ nổi gồ, ngứa ngáy dữ dội, ban đỏ quanh miệng hoặc sưng phù mí mắt, môi và mặt. Đối với hệ tiêu hóa, phản ứng dị ứng có thể khiến trẻ đột ngột nôn trớ, đau quặn bụng từng cơn, đi ngoài phân lỏng hoặc phân có nhầy máu. Ở đường hô hấp, trẻ có thể bị nghẹt mũi, hắt hơi liên tục, ho khan, thở rít hoặc có tiếng khò khè do thanh quản và phế quản bị co thắt. Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa biết nói, biểu hiện đôi khi chỉ là sự quấy khóc không dứt, bứt rứt, từ chối bú và khó chịu sau khi ăn. Phụ huynh cần quan sát toàn diện để phân biệt phản ứng dị ứng với các đợt nhiễm khuẩn tiêu hóa hay viêm da thông thường.

Cách xử trí ban đầu và nhận biết dấu hiệu sốc phản vệ nguy hiểm

Khi nghi ngờ trẻ gặp phản ứng dị ứng, bước đầu tiên phụ huynh cần làm là cho trẻ ngừng ăn ngay lập tức món ăn đó, giữ lại mẫu thực phẩm và làm sạch nhẹ nhàng vùng khoang miệng. Nếu trẻ chỉ xuất hiện vài nốt phát ban nhẹ quanh miệng, phụ huynh cần giữ trẻ ở nơi thoáng mát, theo dõi chặt chẽ nhịp thở và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất. Đặc biệt, cha mẹ cần hết sức cảnh giác với sốc phản vệ, một biến chứng dị ứng tối cấp đe dọa tính mạng. Các dấu hiệu nguy hiểm bao gồm thở khò khè, tím tái môi đầu chi, phù nề vùng họng gây khó thở, giọng khàn, tụt huyết áp, li bì, lơ mơ hoặc ngất xỉu. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào trong số này, cần gọi cấp cứu 115 hoặc chuyển trẻ ngay lập tức tới bệnh viện có khoa hồi sức cấp cứu. Tuyệt đối không tự ý dùng các mẹo dân gian như ép uống nước chanh, móc họng gây nôn vì có thể gây sặc dị vật vào đường thở của trẻ.

Chăm sóc dinh dưỡng và phòng ngừa tái phát dị ứng thức ăn cho trẻ

Để bảo vệ trẻ khỏi nguy cơ tái phát dị ứng, phụ huynh cần loại bỏ hoàn toàn món ăn gây dị ứng đã được xác định ra khỏi thực đơn gia đình. Khi mua thực phẩm đóng gói sẵn, cha mẹ phải rèn luyện thói quen đọc kỹ nhãn thành phần để kiểm tra sự hiện diện của các dị nguyên tiềm ẩn, bao gồm cả những cảnh báo sản phẩm được sản xuất trên cùng dây chuyền với hạt hoặc sữa. Đồng thời, gia đình cần chủ động thông báo tình trạng dị ứng của trẻ cho giáo viên mầm non, người chăm sóc trẻ hoặc bếp ăn trường học để tránh việc trẻ vô tình ăn phải thức ăn nguy cơ trong các bữa phụ. Trong trường hợp trẻ phải kiêng khem các nhóm thực phẩm thiết yếu như đạm sữa bò hay trứng, phụ huynh nên tham khảo ý kiến của bác sĩ dinh dưỡng để tìm nguồn đạm thay thế tương đương, đảm bảo trẻ vẫn nhận đủ vi chất và năng lượng để tăng trưởng chiều cao, cân nặng bình thường theo từng mốc phát triển.

Lưu ý an toàn

Mọi hướng dẫn chăm sóc khi trẻ bị dị ứng thức ăn chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho chẩn đoán y khoa trực tiếp. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống các loại thuốc chống dị ứng, thuốc chống viêm chứa corticoid hay tự ý thử lại thực phẩm dị ứng tại nhà khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa dị ứng nhi.

Tóm tắt

Dị ứng thức ăn ở trẻ nhỏ tuy phổ biến nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt khi phụ huynh trang bị đầy đủ kiến thức. Việc nhận biết sớm triệu chứng, nắm vững các bước sơ cứu khi có phản ứng bất thường và tuân thủ hướng dẫn dinh dưỡng của bác sĩ chuyên khoa nhi là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe và sự phát triển an toàn của trẻ.