Trật khớp cùng đòn: Nguyên nhân, phân loại và cách điều trị

Trật khớp cùng đòn là gì?

Khớp cùng đòn là một khớp nhỏ nằm ở đỉnh ngoài của vai, đóng vai trò như cầu nối cơ học liên kết xương đòn với xương bả vai. Khớp này được bao bọc bởi bao khớp cùng hệ thống dây chằng cùng đòn và dây chằng quạ đòn, giúp giữ cho xương đòn luôn ở vị trí ổn định khi cánh tay vận động xoay hoặc nâng lên cao.

Trật khớp cùng đòn thực chất là sự di lệch của đầu ngoài xương đòn ra khỏi mỏm cùng vai khi các dây chằng giữ khớp bị tổn thương. Tình trạng này không giống với trật khớp ổ chảo cánh tay, vốn là chấn thương khiến chỏm xương cánh tay trượt ra ngoài ổ chảo. Mặc dù không trực tiếp đe dọa đến tính mạng, sự gián đoạn cấu trúc tại khớp cùng đòn gây ảnh hưởng lớn đến sức mạnh nâng đỡ của toàn bộ chi trên, làm suy giảm khả năng lao động và sinh hoạt hằng ngày nếu không được chẩn đoán và chăm sóc y tế kịp thời.

Nguyên nhân và cơ chế gây tổn thương khớp cùng đòn

Cơ chế chấn thương phổ biến nhất dẫn đến trật khớp cùng đòn là lực tác động trực tiếp lên đỉnh vai khi cánh tay đang ở tư thế khép sát thân mình. Tình huống này thường gặp ở những người bị ngã từ trên cao, tai nạn xe máy hoặc các vận động viên tham gia môn thể thao va chạm như bóng đá, bóng chuyền, đạp xe và võ thuật. Khi đỉnh vai đập mạnh xuống mặt đất hoặc bề mặt cứng, xương bả vai bị đẩy tụt xuống dưới trong khi xương đòn vẫn duy trì vị trí giải phẫu nhờ các cơ nâng đỡ, dẫn đến việc căng giãn hoặc đứt rách các dây chằng liên kết.

Bên cạnh chấn thương trực tiếp, trật khớp cùng đòn cũng có thể bắt nguồn từ cơ chế gián tiếp khi người bệnh trượt ngã và chống mạnh bàn tay hoặc khuỷu tay xuống đất trong tư thế cánh tay duỗi thẳng. Lực truyền ngược từ bàn tay lên xương cánh tay và đai vai làm chèn ép, xé rách phức hợp bao khớp cùng đòn. Những người thường xuyên thực hiện các động tác lao động nặng, nâng vác quá tải trên vai hoặc có tiền sử lỏng lẻo dây chằng bẩm sinh cũng có nguy cơ tổn thương cao hơn khi gặp phải va đập nhẹ.

Phân loại các mức độ trật khớp cùng đòn trong y khoa

Trong thực hành lâm sàng, các bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp thường sử dụng hệ thống phân loại Rockwood để đánh giá mức độ tổn thương của khớp cùng đòn, chia từ độ một đến độ sáu dựa trên mức độ rách dây chằng và sự dịch chuyển của xương đòn.

Ở độ một, dây chằng cùng đòn chỉ bị căng giãn nhẹ, bao khớp còn nguyên vẹn và khớp chưa bị xê dịch. Sang độ hai, dây chằng cùng đòn bị đứt hoàn toàn nhưng dây chằng quạ đòn vẫn còn lành lặn, đầu ngoài xương đòn nhô nhẹ lên trên. Độ ba xảy ra khi cả dây chằng cùng đòn và dây chằng quạ đòn đều bị đứt hoàn toàn, khiến đầu ngoài xương đòn nhô cao rõ rệt tạo thành dấu hiệu phím đàn piano đặc trưng khi ấn vào. Các mức độ từ độ bốn đến độ sáu là những tổn thương rất nặng, trong đó xương đòn bị di lệch nghiêm trọng ra phía sau, xuyên qua cơ thang hoặc tụt xuống dưới mỏm quạ. Việc phân loại chính xác qua thăm khám lâm sàng kết hợp chụp X-quang khớp vai giúp xây dựng phác đồ điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân.

Phương pháp điều trị bảo tồn không phẫu thuật

Điều trị bảo tồn là phương án ưu tiên hàng đầu và mang lại hiệu quả rất cao cho phần lớn các trường hợp trật khớp cùng đòn ở mức độ một và độ hai, cũng như nhiều trường hợp độ ba không có nhu cầu hoạt động thể lực cường độ cao. Mục tiêu của phương pháp này là kiểm soát đau nề, bất động tạm thời tạo điều kiện cho mô mềm hồi phục và tái lập tầm vận động của đai vai.

Giai đoạn đầu của điều trị bảo tồn bao gồm việc mang đai treo tay hoặc nẹp nâng đỡ trong khoảng một đến ba tuần để giảm áp lực kéo xuống từ trọng lượng cánh tay. Người bệnh có thể chườm lạnh ngắt quãng xung quanh vùng vai bị sưng để giảm phù nề và sử dụng các thuốc giảm đau kháng viêm thông thường theo chỉ dẫn cụ thể của bác sĩ. Ngay khi cảm giác đau nhức cấp tính thuyên giảm, người bệnh sẽ được hướng dẫn bắt đầu các bài tập con lắc nhẹ nhàng, sau đó tiến tới các bài tập kéo giãn và tăng cường sức mạnh cơ chóp xoay dưới sự giám sát của chuyên viên vật lý trị liệu để ngăn ngừa tình trạng cứng khớp vai.

Chỉ định can thiệp phẫu thuật và quá trình phục hồi

Can thiệp phẫu thuật thường được chỉ định tuyệt đối cho các trường hợp trật khớp cùng đòn mức độ nặng từ độ bốn đến độ sáu, hoặc những ca chấn thương hở kèm tổn thương mạch máu, thần kinh lân cận. Đối với trật khớp cùng đòn độ ba, phẫu thuật có thể được cân nhắc riêng cho những người trẻ tuổi, vận động viên chuyên nghiệp hoặc người lao động nặng đòi hỏi nâng tay qua đầu liên tục.

Mục đích của phẫu thuật là đưa đầu ngoài xương đòn trở lại vị trí giải phẫu tự nhiên và tái tạo hệ thống dây chằng quạ đòn bị đứt. Hiện nay, các phương pháp phẫu thuật hiện đại bao gồm phẫu thuật mở hoặc nội soi khớp với việc sử dụng chỉ siêu bền, vòng nút khâu treo hoặc chuyển gân tự thân. Sau phẫu thuật, cánh tay người bệnh cần được cố định bằng nẹp treo chuyên dụng trong khoảng bốn đến sáu tuần. Quá trình tập phục hồi chức năng sau đó đóng vai trò sống còn, giúp bệnh nhân dần lấy lại biên độ xoay, phục hồi sức cơ và trở lại với các hoạt động thể thao thông thường sau bốn đến sáu tháng.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý nắn bóp, bẻ vai hoặc nhờ người không có chuyên môn giật mạnh xương đòn, vì hành động này có thể làm rách thêm bao khớp và tổn thương đám rối thần kinh cánh tay. Không tự mua thuốc giảm đau liều cao hoặc đắp các loại lá thuốc không rõ nguồn gốc lên khớp vai đang sưng tấy. Khi xuất hiện dấu hiệu tê bì bàn tay, mất cảm giác hoặc da vùng vai bầm tím lan rộng, cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Trật khớp cùng đòn là chấn thương cơ xương khớp hoàn toàn có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện và tiếp cận y tế đúng cách. Việc tuân thủ hướng dẫn bất động khớp, kiên trì tập vật lý trị liệu và tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa giúp người bệnh lấy lại toàn bộ tầm vận động của khớp vai.