Tràn khí màng phổi ở trẻ em và những điều phụ huynh cần biết

Tràn khí màng phổi ở trẻ em là gì?

Khoang màng phổi bình thường là một khoang ảo nằm giữa lá thành và lá tạng, chỉ chứa một lượng rất nhỏ dịch sinh lý nhằm giúp phổi chuyển động nhịp nhàng theo từng nhịp thở. Khi có lỗ rò rỉ từ phế nang, đường thở hoặc từ thành ngực, không khí sẽ tràn vào khoang này, phá vỡ áp lực âm tự nhiên và khiến một phần hoặc toàn bộ thùy phổi bị xẹp lại.

Ở đối tượng nhi khoa, tràn khí màng phổi có thể chia thành hai nhóm chính gồm nguyên phát và thứ phát. Tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát thường gặp ở thanh thiếu niên có thể trạng cao gầy mà không có bệnh lý phổi nền rõ rệt. Ngược lại, tràn khí màng phổi thứ phát phát triển trên nền các bệnh lý hô hấp sẵn có như hen phế quản, viêm phổi hoại tử, dị tật nang bẩm sinh hoặc là biến chứng của thở máy áp lực dương ở trẻ sinh non. Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc trực tiếp vào thể tích khí thoát ra và tốc độ tích tụ khí trong lồng ngực.

Nguyên nhân phổ biến gây tràn khí màng phổi ở từng lứa tuổi

Nguyên nhân gây tràn khí màng phổi ở trẻ em có sự khác biệt rõ rệt theo từng nhóm tuổi. Đối với trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ sinh non nhẹ cân, tình trạng này thường liên quan đến hội chứng suy hô hấp sơ sinh, hít phân su hoặc áp lực cơ học trong quá trình hồi sức thở máy xâm lấn. Thành phế nang non nớt dễ bị căng giãn quá mức và vỡ ra dưới áp lực khí lớn.

Ở lứa tuổi nhũ nhi và trẻ nhỏ, tràn khí màng phổi thường là biến chứng thứ phát sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp dưới nghiêm trọng, điển hình là viêm phổi do tụ cầu hoặc vi khuẩn sinh hơi tạo ra các bóng khí phế nang rải rác. Khi các bóng khí này mỏng dần và vỡ, không khí sẽ xâm nhập vào khoang màng phổi.

Bước vào giai đoạn thanh thiếu niên, trẻ có thể gặp tràn khí màng phổi tự phát nguyên phát do vỡ các bóng khí nhỏ dưới màng phổi ở đỉnh phổi. Tình trạng này thường xảy ra khi cơ thể trẻ phát triển chiều cao quá nhanh trong giai đoạn dậy thì, tạo ra sự chênh lệch áp lực đỉnh lồng ngực. Ngoài ra, chấn thương kín vùng ngực hoặc dị vật đường thở bỏ quên cũng là những yếu tố kích hoạt cần được lưu ý.

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị tràn khí màng phổi

Triệu chứng của tràn khí màng phổi phụ thuộc vào mức độ xẹp phổi và thể trạng hô hấp của trẻ. Ở trẻ lớn và trẻ vị thành niên, biểu hiện điển hình nhất là cảm giác đau nhói ngực đột ngột, đau tăng rõ rệt khi hít sâu hoặc khi ho, kèm theo khó thở và cảm giác hụt hơi nhanh chóng. Trẻ thường có xu hướng thở nông, thở nhanh và nghiêng người về bên ngực bị tổn thương để giảm bớt sự khó chịu.

Đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa biết nói, các biểu hiện thường kín đáo hơn nhưng lại diễn tiến rất nhanh. Cha mẹ có thể quan sát thấy trẻ quấy khóc dữ dội, bứt rứt, bỏ bú hoặc bú ngắt quãng. Nhịp thở của trẻ tăng cao bất thường, lồng ngực co rút rõ ở hõm ức hoặc kẽ sườn, cánh mũi phập phồng và có tiếng thở rên rỉ.

Nếu lượng khí tích tụ quá lớn gây tràn khí màng phổi áp lực, trẻ có thể xuất hiện dấu hiệu tím tái quanh môi, đầu chi lạnh, mạch đập nhanh và tụt huyết áp. Đây là tình trạng khẩn cấp đe dọa tính mạng đòi hỏi phải can thiệp y tế ngay lập tức để giải phóng áp lực lồng ngực.

Các phương pháp chẩn đoán và hướng can thiệp y khoa

Để xác định chính xác tràn khí màng phổi, bác sĩ chuyên khoa nhi sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng bằng cách nghe giảm hoặc mất âm phế nang một bên ngực, gõ vang lồng ngực. Chụp X-quang ngực thẳng là xét nghiệm hình ảnh cơ bản và quan trọng nhất giúp đánh giá tỷ lệ xẹp phổi cũng như mức độ đè đẩy của trung thất. Trong một số trường hợp phức tạp, chụp cắt lớp vi tính ngực có thể được chỉ định nhằm tìm kiếm các bóng khí tiềm ẩn hoặc tổn thương nhu mô phối hợp.

Hướng can thiệp y tế phụ thuộc vào kích thước tràn khí và mức độ suy hô hấp của trẻ. Với những trường hợp tràn khí lượng rất ít và trẻ ổn định về huyết động, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi sát kết hợp thở oxy hỗ trợ, không khí sẽ tự hấp thu dần qua màng phổi sau vài ngày.

Khi lượng khí nhiều hoặc trẻ có dấu hiệu khó thở rõ, các thủ thuật can thiệp sẽ được triển khai như chọc hút khí bằng kim hoặc đặt ống dẫn lưu màng phổi nối với hệ thống hút áp lực âm liên tục. Trường hợp tràn khí tái phát nhiều lần hoặc rò khí kéo dài trên năm ngày, phẫu thuật nội soi lồng ngực có thể được xem xét để kẹp cắt bóng khí và gây dính màng phổi.

Chăm sóc và theo dõi trẻ trong giai đoạn phục hồi

Sau khi tình trạng rò khí được kiểm soát và ống dẫn lưu được rút an toàn, quá trình phục hồi của trẻ cần được theo dõi cẩn trọng tại cơ sở y tế cũng như tại nhà. Trẻ cần được nghỉ ngơi trong không gian thoáng đãng, tránh các hoạt động gắng sức, chạy nhảy hay mang vác vật nặng trong tối thiểu hai đến bốn tuần đầu sau xuất viện.

Phụ huynh nên khuyến khích trẻ thực hiện các bài tập hít thở nhẹ nhàng theo hướng dẫn của chuyên viên phục hồi chức năng hô hấp để hỗ trợ tái giãn nở nhu mô phổi hoàn toàn. Chế độ dinh dưỡng cần đảm bảo giàu đạm, vitamin và chất xơ để tăng cường thể trạng và ngăn ngừa táo bón, bởi hành động rặn mạnh khi đại tiện có thể làm tăng đột ngột áp lực trong khoang ngực.

Bên cạnh đó, gia đình cần lưu ý không đưa trẻ đi máy bay hoặc tham gia các hoạt động thay đổi áp suất môi trường đột ngột như lặn biển khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ. Nếu trẻ xuất hiện lại triệu chứng đau tức ngực, khó thở hoặc sốt cao, cần đưa trẻ tái khám ngay để loại trừ khả năng tràn khí tái phát.

Lưu ý an toàn

Tràn khí màng phổi ở trẻ em là tình trạng y khoa nguy hiểm, tuyệt đối không được tự ý theo dõi tại nhà khi trẻ có dấu hiệu khó thở hay đau tức ngực. Phụ huynh không áp dụng các biện pháp xoa bóp dân gian hoặc tự ý cho trẻ uống thuốc giảm đau không theo đơn vì có thể làm che lấp các dấu hiệu suy hô hấp tiến triển. Mọi quyết định chọc hút, dẫn lưu hay phẫu thuật phải được thực hiện tại các bệnh viện có chuyên khoa ngoại lồng ngực hoặc hồi sức nhi khoa.

Tóm tắt

Tràn khí màng phổi ở trẻ em tuy gây lo lắng lớn cho gia đình nhưng nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng phác đồ y khoa, hầu hết trẻ đều hồi phục chức năng hô hấp hoàn toàn. Sự chủ động quan sát nhịp thở và nhận diện kịp thời các cơn đau tức ngực bất thường của con là chìa khóa then chốt giúp phụ huynh bảo vệ an toàn cho đường thở của trẻ.