Tìm hiểu về tình trạng dị ứng thuốc gây tê và cách xử trí

Dị ứng thuốc gây tê là gì?

Thuốc gây tê là nhóm thuốc có tác dụng làm mất cảm giác tạm thời tại một vùng cơ thể nhất định, giúp người bệnh không cảm thấy đau đớn trong quá trình can thiệp thủ thuật hoặc phẫu thuật. Về mặt hóa học, thuốc gây tê tại chỗ chủ yếu gồm hai nhóm là nhóm amino-ester và nhóm amino-amide. Phản ứng bất lợi sau khi dùng thuốc gây tê có thể xảy ra do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm phản ứng quá mẫn miễn dịch, tác dụng độc tính toàn thân do thuốc ngấm vào máu quá nhanh, tác dụng phụ của thuốc co mạch đi kèm hoặc phản xạ thần kinh thực vật do lo lắng. Việc xác định đúng bản chất phản ứng đóng vai trò then chốt trong định hướng xử trí y tế.

Bản chất và cơ chế của phản ứng dị ứng thuốc gây tê

Thuốc gây tê được chia thành hai nhóm chính gồm nhóm ester như procaine, tetracaine và nhóm amide như lidocaine, bupivacaine, mepivacaine. Dị ứng thuốc gây tê thật sự xảy ra khi hệ miễn dịch nhận diện thuốc như một dị nguyên và kích hoạt phản ứng dị ứng thông qua kháng thể IgE hoặc miễn dịch qua trung gian tế bào.

Phần lớn các trường hợp dị ứng miễn dịch thực sự liên quan đến thuốc nhóm ester do chất chuyển hóa para-aminobenzoic acid có tính sinh dị ứng cao hơn. Ngược lại, nhóm amide rất hiếm khi gây dị ứng qua cơ chế miễn dịch. Đôi khi, phản ứng dị ứng không bắt nguồn từ bản thân hoạt chất gây tê mà do các chất bảo quản có trong lọ thuốc như methylparaben hoặc chất chống oxy hóa metabisulfite. Tình trạng này có thể khởi phát từ mức độ nhẹ trên da đến phản ứng phản vệ đe dọa tính mạng.

Dấu hiệu nhận biết dị ứng thuốc gây tê từ nhẹ đến nặng

Biểu hiện của dị ứng thuốc gây tê thật sự thường diễn ra nhanh chóng sau khi dùng thuốc. Dấu hiệu nhẹ và vừa bao gồm nổi mày đay, mẩn đỏ ngứa ngáy toàn thân, sưng phù môi, mí mắt hoặc phù mặt. Ở mức độ nặng hơn, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng đường hô hấp như nghẹt thở, khò khè, co thắt phế quản hoặc phù thanh quản dẫn đến khó thở dữ dội.

Đặc biệt nghiêm trọng là phản vệ và sốc phản vệ, biểu hiện qua tình trạng tụt huyết áp nhanh chóng, mạch nhanh nhỏ khó bắt, chóng mặt, ngất xỉu và suy tuần hoàn cấp. Phản ứng dị ứng muộn qua trung gian tế bào ít gặp hơn, thường biểu hiện dưới dạng viêm da tiếp xúc tại vị trí tiêm sau 24 đến 72 giờ. Mọi biểu hiện khó thở hoặc tụt huyết áp sau khi tiêm thuốc tê đều cần được nhân viên y tế xử trí cấp cứu khẩn cấp.

Phân biệt dị ứng thuốc gây tê với ngộ độc thuốc và phản xạ tâm lý

Trên thực tế lâm sàng, rất nhiều người lầm tưởng mình bị dị ứng thuốc gây tê nhưng thực chất lại rơi vào các tình huống khác. Phổ biến nhất là phản ứng tâm lý do căng thẳng, sợ đau hoặc sợ kim tiêm gây ra phản xạ thần kinh phế vị, khiến người bệnh vã mồ hôi, da tái nhợt, hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu tạm thời.

Một trường hợp khác là tác dụng phụ của adrenaline, chất thường được phối hợp cùng thuốc tê để co mạch và kéo dài tác dụng tê. Adrenaline có thể gây tim đập nhanh, đánh trống ngực, run rẩy và lo âu thoáng qua. Ngoài ra, ngộ độc toàn thân do thuốc tê (LAST) xảy ra khi thuốc vô tình đi vào lòng mạch máu hoặc quá liều, gây vị kim loại trong miệng, tê quanh môi, ù tai, co giật và loạn nhịp tim. Việc phân biệt rõ các tình trạng này giúp tránh việc gán nhãn dị ứng thuốc tê không chính xác cho người bệnh.

Quy trình thăm dò và chẩn đoán dị ứng thuốc gây tê

Khi một người có tiền sử nghi ngờ phản ứng với thuốc gây tê, việc xác định chính xác nguyên nhân là cần thiết trước khi thực hiện các can thiệp ngoại khoa hay nha khoa trong tương lai. Bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng sẽ khai thác chi tiết bệnh sử, thời gian xuất hiện triệu chứng và loại thuốc đã dùng trước đó.

Quy trình chẩn đoán chuyên sâu có thể bao gồm test lẩy da (skin prick test), test nội bì và nghiệm pháp thử thách thuốc có kiểm soát (drug provocation test). Các xét nghiệm này phải được tiến hành tại bệnh viện có trang thiết bị hồi sức cấp cứu hoàn chỉnh nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối. Kết quả thăm dò giúp bác sĩ tìm ra hoạt chất gây tê thay thế an toàn cho người bệnh trong những lần can thiệp y tế tiếp theo.

Các biện pháp phòng ngừa và xử trí an toàn trước can thiệp y tế

Để phòng ngừa các biến cố nguy hiểm liên quan đến dị ứng thuốc gây tê, người bệnh cần luôn chủ động thông báo cho bác sĩ, nha sĩ hoặc kỹ thuật viên y tế về mọi tiền sử dị ứng, phản ứng bất thường với thuốc hoặc bệnh lý cơ địa trước khi tiến hành thủ thuật. Nếu đã từng được chẩn đoán dị ứng với một loại thuốc tê cụ thể, người bệnh nên mang theo giấy tờ chứng nhận y khoa để bác sĩ lựa chọn nhóm thuốc an toàn.

Về phía cơ sở y tế, việc tuân thủ quy trình tiêm an toàn, hút thử bơm tiêm trước khi bơm thuốc để tránh tiêm nhầm vào mạch máu và chuẩn bị sẵn sàng hộp chống sốc phản vệ, dung dịch nhũ dịch lipid theo đúng phác đồ cấp cứu là yêu cầu bắt buộc. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh và nhân viên y tế là chìa khóa để giảm thiểu rủi ro biến cố.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo giáo dục y khoa và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định của bác sĩ. Người bệnh tuyệt đối không tự ý kết luận mình bị dị ứng thuốc gây tê hoặc tự ý tránh dùng thuốc mà không có đánh giá chuyên môn. Khi có dấu hiệu khó thở, nổi mề đay diện rộng hoặc tụt huyết áp sau dùng thuốc, cần thông báo ngay lập tức cho nhân viên y tế để được cấp cứu kịp thời.

Tóm tắt

Dị ứng thuốc gây tê thực sự rất hiếm gặp nhưng luôn cần được tiếp cận thận trọng vì nguy cơ phản ứng nặng. Người từng có biểu hiện bất thường sau gây tê nên đi khám chuyên khoa dị ứng miễn dịch lâm sàng để được xác định chính xác bản chất phản ứng. Việc chủ động thông báo tiền sử cho bác sĩ trước mọi can thiệp y khoa là biện pháp quan trọng nhất giúp đảm bảo an toàn tính mạng.