Trật khớp vai bán phần: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Trật khớp vai bán phần là gì?

Trật khớp vai bán phần, hay còn gọi là bán trật khớp vai, là thuật ngữ y khoa mô tả hiện tượng chỏm xương cánh tay bị trượt một phần ra khỏi vị trí tiếp xúc bình thường với ổ chảo xương bả vai nhưng chưa hoàn toàn mất liên lạc giải phẫu. Khác với trật khớp vai hoàn toàn cần can thiệp nắn chỉnh chuyên sâu khẩn cấp, trong nhiều trường hợp bán trật, chỏm xương có thể tự trượt về vị trí cũ ngay sau tác động lực. Tuy nhiên, sự xê dịch bất thường này vẫn làm căng giãn hoặc rách các cấu trúc nâng đỡ như bao khớp, sụn viền và hệ thống dây chằng xung quanh. Tình trạng này nếu không được chăm sóc và phục hồi chức năng đúng cách sẽ làm suy yếu độ vững của khớp vai, dẫn đến nguy cơ lỏng khớp mạn tính và tái phát chấn thương nhiều lần khi vận động.

Bản chất giải phẫu và hiện tượng trật khớp vai bán phần

Khớp vai là một khớp chỏm cầu có biên độ vận động lớn nhất trên cơ thể nhưng lại tương đối kém vững về mặt giải phẫu. Khớp được cấu tạo bởi chỏm xương cánh tay tiếp khớp với ổ chảo của xương bả vai. Để giữ cho chỏm xương luôn nằm vững vàng bên trong ổ chảo, cơ thể cần sự phối hợp chặt chẽ của hệ thống bao khớp, sụn viền, các dây chằng ổ chảo cánh tay và nhóm gân cơ chóp xoay.

Trật khớp vai bán phần hay còn gọi là bán trật khớp vai xảy ra khi chỏm xương cánh tay bị dịch chuyển một phần ra ngoài diện khớp của ổ chảo. Khác với trật khớp hoàn toàn khi hai mặt khớp mất liên lạc hoàn toàn, ở tình trạng bán trật, bề mặt khớp chỉ bị xê dịch tạm thời và thường có xu hướng tự trượt trở lại vị trí giải phẫu ban đầu sau khi tác động lực biến mất. Tuy nhiên, sự dịch chuyển này vẫn gây căng giãn hoặc rách vi thể các cấu trúc nâng đỡ xung quanh.

Nguyên nhân và các yếu tố gây mất vững khớp vai

Tình trạng trật khớp vai bán phần thường xuất phát từ chấn thương trực tiếp hoặc gián tiếp trong sinh hoạt và thể thao. Người chơi các bộ môn đòi hỏi vung tay qua đầu lặp đi lặp lại như bóng chuyền, cầu lông, quần vợt, bơi lội hoặc các môn đối kháng va chạm mạnh dễ gặp phải tình trạng này khi ngã chống tay hoặc bị kéo giật cánh tay đột ngột ra sau.

Bên cạnh yếu tố chấn thương cơ học, một số người có tình trạng lỏng lẻo dây chằng bẩm sinh hoặc hội chứng tăng động khớp toàn thân khiến khớp vai dễ bị bán trật ngay cả khi thực hiện các động tác thường ngày nhẹ nhàng. Ngoài ra, tiền sử từng bị trật khớp vai trước đó mà không được phục hồi chức năng đầy đủ sẽ làm suy yếu bao khớp và nhóm cơ chóp xoay, tạo điều kiện thuận lợi cho hiện tượng mất vững khớp vai tái diễn nhiều lần. Bệnh nhân sau đột quỵ bị liệt nửa người cũng có nguy cơ cao bị bán trật khớp vai do liệt cơ nâng đỡ vùng vai.

Dấu hiệu nhận diện trật khớp vai bán phần

Khi bị trật khớp vai bán phần, người bệnh thường cảm nhận rõ một cơn đau nhói đột ngột ở vùng vai ngay tại thời điểm chấn thương. Cảm giác khớp bị trượt, khựng lại hoặc lỏng lẻo như sắp rơi cánh tay ra ngoài là than phiền rất phổ biến. Cơn đau thường tăng lên rõ rệt khi người bệnh cố gắng đưa cánh tay lên cao, xoay ngoài hoặc với tay ra phía sau lưng.

Vùng vai tổn thương có thể xuất hiện tình trạng sưng nề nhẹ, cảm giác căng cứng các khối cơ xung quanh do phản xạ co thắt tự nhiên để bảo vệ khớp. Một số trường hợp có thể kèm theo cảm giác tê bì, châm chích hoặc yếu nhẹ từ bắp tay lan xuống cẳng tay và bàn tay nếu có hiện tượng kéo căng tạm thời các nhánh thần kinh lân cận. Tầm vận động của cánh tay bị hạn chế đáng kể, khiến người bệnh gặp khó khăn khi mặc áo, chải tóc hoặc nâng vật nặng.

Các bước xử trí ban đầu và thăm khám y tế

Khi nghi ngờ bị trật khớp vai bán phần, nguyên tắc xử trí ban đầu đúng cách đóng vai trò quyết định giúp hạn chế tối đa tổn thương thứ phát. Ngay sau chấn thương, người bệnh cần ngừng ngay mọi hoạt động gắng sức, để cánh tay ở tư thế nghỉ ngơi thoải mái nhất và có thể dùng đai treo tay chuyên dụng để cố định khớp tạm thời.

Biện pháp chườm lạnh bằng túi đá bọc khăn trong khoảng 15 đến 20 phút mỗi lần giúp giảm co thắt cơ và kiểm soát sưng nề hiệu quả. Sau đó, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa chấn thương chỉnh hình để được bác sĩ thăm khám lâm sàng. Bác sĩ có thể chỉ định chụp X-quang hoặc chụp cộng hưởng từ khớp vai nhằm kiểm tra tình trạng xương, sụn viền và nhóm cơ chóp xoay, loại trừ các tổn thương phối hợp như rách sụn viền Bankart hay rách chóp xoay.

Lộ trình phục hồi chức năng và ổn định khớp vai

Phần lớn các trường hợp trật khớp vai bán phần đáp ứng rất tích cực với các phương pháp điều trị bảo tồn không xâm lấn. Sau giai đoạn bất động ngắn hạn để các mô mềm ổn định, phục hồi chức năng là chìa khóa then chốt giúp lấy lại sự vững chắc cho khớp vai. Các bài tập vận động thụ động và chủ động dưới sự hướng dẫn của chuyên gia vật lý trị liệu sẽ tập trung vào việc tăng cường sức mạnh cho nhóm cơ chóp xoay và các cơ ổn định xương bả vai.

Việc luyện tập đúng phương pháp giúp tái lập khả năng nhận cảm bản thể của khớp vai, giúp các nhóm cơ phản xạ co kịp thời khi cánh tay vận động ở các góc độ nguy hiểm. Chỉ trong một số ít trường hợp lỏng khớp vai mạn tính, trật khớp tái diễn liên tục gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hoặc có tổn thương rách lớn bao khớp, sụn viền không tự liền, bác sĩ chuyên khoa mới cân nhắc chỉ định phẫu thuật nội soi để khâu phục hồi lại cấu trúc giải phẫu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý nắn chỉnh, giật kéo cánh tay hoặc nhờ người không có chuyên môn tác động lực lên khớp vai bị chấn thương vì có thể gây tổn thương nghiêm trọng thêm cho mạch máu, dây thần kinh và rách hoàn toàn hệ thống gân cơ chóp xoay. Khi có dấu hiệu đau dữ dội, biến dạng khớp hoặc mất hoàn toàn cảm giác cánh tay, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất.

Tóm tắt

Trật khớp vai bán phần là chấn thương cơ xương khớp khá thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phục hồi tốt nếu được phát hiện và can thiệp đúng lúc. Người bệnh không nên chủ quan tự nắn khớp tại nhà mà cần thăm khám sớm tại cơ sở y tế để được kiểm tra tổn thương dây chằng, bao khớp đi kèm và có lộ trình tập luyện phục hồi chức năng khoa học.