Thiếu i-ốt gây ra những bệnh gì và cách phòng ngừa

Thiếu i-ốt là gì?

I-ốt là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu mà cơ thể người không thể tự tổng hợp, bắt buộc phải được cung cấp đều đặn qua chế độ ăn uống hằng ngày. Vai trò sinh học cốt lõi của i-ốt là nguyên liệu cấu thành các hormone tuyến giáp bao gồm thyroxine và triiodothyronine. Những hormone này chịu trách nhiệm điều hòa quá trình trao đổi chất, sản sinh năng lượng, duy trì nhiệt độ cơ thể và kiểm soát sự phát triển của hệ thần kinh trung ương từ giai đoạn bào thai cho đến khi trưởng thành. Do nhu cầu hằng ngày của cơ thể tuy rất nhỏ nhưng mang tính chất sống còn, sự thiếu hụt i-ốt kéo dài sẽ làm gián đoạn quá trình tổng hợp hormone, dẫn đến hàng loạt rối loạn chức năng trên nhiều cơ quan, ảnh hưởng nặng nề đến thể lực và trí tuệ.

Các bệnh lý và rối loạn chức năng do thiếu i-ốt gây ra

Tác động điển hình và dễ nhận thấy nhất của tình trạng thiếu i-ốt là bệnh bướu cổ đơn thuần. Khi tuyến giáp không có đủ i-ốt để sản xuất hormone, tuyến này buộc phải tăng sinh kích thước để cố gắng hấp thu tối đa lượng i-ốt ít ỏi trong máu, tạo nên khối sưng phồng ở vùng trước cổ. Nếu tình trạng thiếu hụt tiếp tục kéo dài, người bệnh sẽ rơi vào hội chứng suy giáp, khiến các hoạt động chuyển hóa của cơ thể bị đình trệ.

Đặc biệt, ở phụ nữ mang thai, thiếu hụt i-ốt làm tăng đáng kể nguy cơ sảy thai, thai chết lưu, sinh non hoặc gây tổn thương vĩnh viễn não bộ của thai nhi. Trẻ sơ sinh sinh ra từ người mẹ thiếu i-ốt nặng có thể mắc chứng đần độn bẩm sinh, kèm theo chậm phát triển thể chất, điếc câm và giảm sút trí tuệ không thể hồi phục. Ở trẻ em trong độ tuổi đi học, thiếu i-ốt mức độ nhẹ hoặc trung bình vẫn làm suy giảm chỉ số thông minh, giảm khả năng tập trung và ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập.

Những dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang thiếu hụt i-ốt

Biểu hiện của sự thiếu hụt i-ốt thường xuất hiện âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe thông thường khác. Dấu hiệu trực quan rõ nhất là phần đáy cổ phình to bất thường do phì đại tuyến giáp, đôi khi gây cảm giác nghẹn khi nuốt hoặc khó thở nhẹ khi nằm ngửa.

Bên cạnh đó, do nồng độ hormone tuyến giáp suy giảm, người bệnh thường xuyên cảm thấy mệt mỏi kiệt sức, uể oải dù ngủ đủ giấc, suy giảm trí nhớ và kém tập trung. Tốc độ trao đổi chất chậm lại cũng dẫn đến tình trạng tăng cân không rõ nguyên nhân, cơ thể sợ lạnh, da khô ráp tróc vảy, tóc giòn xơ dễ gãy rụng và táo bón kéo dài. Ở phụ nữ, tình trạng này còn có thể làm rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, rong kinh hoặc kinh nguyệt không đều.

Các biện pháp bổ sung dinh dưỡng giúp phòng ngừa thiếu i-ốt

Giải pháp đơn giản, tiết kiệm và hiệu quả nhất để phòng ngừa thiếu hụt i-ốt trong cộng đồng là sử dụng muối i-ốt thay thế hoàn toàn cho muối ăn thông thường trong chế biến món ăn hằng ngày. Lượng muối i-ốt nên được dùng ở mức vừa phải theo khuyến nghị chung về dinh dưỡng để không gây áp lực lên hệ tim mạch và huyết áp.

Ngoài việc sử dụng gia vị bổ sung i-ốt, việc xây dựng thực đơn đa dạng với các nguồn thực phẩm tự nhiên giàu vi chất này cũng rất cần thiết. Các loại hải sản như cá ngừ, cá tuyết, tôm, mực, cùng với các loại rong biển, tảo biển, trứng gà và các sản phẩm từ sữa đều là những nguồn cung cấp vi chất dồi dào. Trong quá trình nấu nướng, nên đậy kín nắp lọ muối, bảo quản nơi khô ráo, tránh ánh sáng trực tiếp và hạn chế đun nấu muối ở nhiệt độ cao trong thời gian quá lâu để tránh thất thoát hàm lượng vi chất.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt chú trọng phòng ngừa thiếu hụt i-ốt

Nhu cầu về vi chất i-ốt thay đổi theo từng giai đoạn sinh lý, trong đó phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất. Trong suốt thai kỳ, thể tích máu tăng lên và tuyến giáp của thai nhi phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung cấp từ người mẹ, đòi hỏi lượng i-ốt nạp vào cơ thể mẹ phải tăng lên đáng kể so với mức bình thường.

Bên cạnh đó, trẻ nhỏ trong giai đoạn phát triển đầu đời cũng rất nhạy cảm với sự thiếu hụt dinh dưỡng vi lượng. Những người sống ở các vùng đất cao, đồi núi xa biển nơi thổ nhưỡng nghèo i-ốt, hoặc những người theo đuổi chế độ ăn kiêng muối tuyệt đối, người ăn chay nghiêm ngặt không sử dụng hải sản và sữa cũng cần theo dõi chặt chẽ tình trạng dinh dưỡng để có kế hoạch bổ sung phù hợp theo hướng dẫn của cán bộ y tế.

Lưu ý an toàn

Mặc dù i-ốt rất cần thiết cho sự sống, việc tự ý sử dụng các loại thuốc bổ trợ, chế phẩm hoặc dung dịch chứa i-ốt nồng độ cao mà không có chỉ định y khoa có thể gây ngộ độc hoặc kích phát các rối loạn tuyến giáp như cường giáp hay viêm tuyến giáp tự miễn. Người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Tóm tắt

Thiếu i-ốt là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các tổn thương thần kinh và rối loạn tuyến giáp nhưng hoàn toàn có thể chủ động phòng tránh được. Việc duy trì thói quen dùng muối i-ốt trong bữa ăn gia đình kết hợp chế độ ăn đa dạng là biện pháp bảo vệ sức khỏe nền tảng, an toàn và bền vững cho cả gia đình.