Thiếu acid folic gây bệnh gì và ảnh hưởng sức khỏe ra sao?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Thiếu acid folic gây bệnh gì là thắc mắc phổ biến của nhiều người khi tìm hiểu về chế độ dinh dưỡng và sức khỏe sinh sản. Acid folic, hay dạng tự nhiên trong thực phẩm là folate (vitamin B9), đóng vai trò nền tảng trong quá trình tổng hợp DNA, sửa chữa tế bào và sản sinh các dòng tế bào máu trong tủy xương.
Khi cơ thể không được cung cấp đủ acid folic trong thời gian dài, hậu quả điển hình nhất là bệnh thiếu máu hồng cầu to, suy giảm chức năng miễn dịch và tổn thương niêm mạc đường tiêu hóa. Đối với phụ nữ mang thai, sự thiếu hụt này làm tăng đáng kể nguy cơ dị tật ống thần kinh cùng các bất thường bẩm sinh nghiêm trọng ở thai nhi.
Thiếu acid folic gây bệnh gì là gì?
Acid folic là dạng tổng hợp của folate, một loại vitamin tan trong nước thuộc nhóm B mà cơ thể người không tự tổng hợp được với số lượng lớn, buộc phải hấp thu qua thực phẩm hoặc viên bổ sung. Vi chất này là coenzyme tham gia chuyển hóa các acid amin thiết yếu và xúc tác cho quá trình nhân đôi của vật liệu di truyền trong nhân tế bào. Do đó, các mô có tốc độ phân chia và đổi mới nhanh chóng như niêm mạc ống tiêu hóa, da, tủy xương và phôi thai phụ thuộc rất lớn vào nồng độ folate tuần hoàn. Tình trạng thiếu acid folic thường phát triển âm thầm do chế độ ăn uống mất cân đối, bệnh celiac, bệnh viêm ruột mạn tính gây kém hấp thu, hoặc do thói quen lạm dụng rượu bia làm cản trở chu trình chuyển hóa tại gan. Việc nhận diện đúng các nguy cơ bệnh lý liên quan giúp can thiệp dinh dưỡng và điều trị kịp thời.
Bệnh thiếu máu hồng cầu to do thiếu hụt folate
Hậu quả trực tiếp và phổ biến nhất của thiếu acid folic là bệnh thiếu máu hồng cầu to, hay còn gọi là thiếu máu nguyên bào khổng lồ. Do thiếu hụt folate, quá trình tổng hợp DNA tại tủy xương bị đình trệ, khiến tiền hồng cầu không thể phân chia bình thường mà tiếp tục tích lũy thể tích và trở thành những hồng cầu có kích thước bất thường nhưng đời sống ngắn và chức năng vận chuyển oxy kém. Người bệnh thường xuất hiện cảm giác mệt mỏi dai dẳng, hụt hơi khi vận động nhẹ, da niêm mạc nhợt nhạt, hoa mắt chóng mặt và tim đập nhanh. Khác với thiếu vitamin B12 có thể gây thoái hóa thần kinh kết hợp, thiếu folate đơn thuần chủ yếu tác động lên hệ tạo máu và niêm mạc. Bác sĩ huyết học thường chỉ định tổng phân tích tế bào máu ngoại vi và định lượng folate huyết thanh để xác định chính xác nguyên nhân.
Nguy cơ dị tật ống thần kinh và biến chứng thai kỳ
Đối với phụ nữ mang thai, đặc biệt trong bốn tuần đầu sau thụ thai khi ống thần kinh của phôi thai khép lại, acid folic giữ vai trò sống còn. Thiếu hụt hoạt chất này trong giai đoạn phôi nang dễ dẫn đến các dị tật bẩm sinh nặng nề như tật nứt đốt sống, tật thai vô sọ và thoát vị não màng não. Ngoài ra, tình trạng thiếu folate trong thai kỳ còn liên quan trực tiếp đến nguy cơ sinh non, thai chậm phát triển trong tử cung, trẻ nhẹ cân và bong non bánh nhau. Do ống thần kinh hình thành từ rất sớm trước khi nhiều phụ nữ nhận biết mình mang thai, chuyên khoa sản phụ khoa luôn khuyến cáo nữ giới trong độ tuổi sinh đẻ cần duy trì chế độ dinh dưỡng giàu folate tự nhiên hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ về việc bổ sung trước khi có kế hoạch thụ thai.
Tổn thương niêm mạc tiêu hóa và suy giảm hệ miễn dịch
Biểu mô niêm mạc đường tiêu hóa và các tế bào bạch cầu có chu kỳ đổi mới liên tục nên rất nhạy cảm khi thiếu acid folic. Người bị thiếu hụt vi chất này thường gặp tình trạng viêm teo gai lưỡi, viêm loét niêm mạc miệng mạn tính, sưng đỏ vùng nướu và cảm giác rát bỏng ở khoang miệng khi ăn uống. Trên đường tiêu hóa dưới, tổn thương tế bào niêm mạc ruột làm giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng tổng thể, gây chán ăn, khó tiêu, buồn nôn hoặc tiêu chảy kéo dài. Song song đó, sự giảm sút số lượng và chất lượng các dòng tế bào bạch cầu như lympho bào khiến hàng rào phòng thủ tự nhiên suy yếu, làm cơ thể dễ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc nhiễm khuẩn cơ hội tái diễn nhiều lần.
Gia tăng nồng độ homocysteine và nguy cơ tim mạch
Folate đóng vai trò thiết yếu trong chu trình chuyển hóa homocysteine thành methionine trong cơ thể. Khi cơ thể thiếu vitamin B9, chu trình chuyển hóa này bị gián đoạn, dẫn đến hiện tượng tích tụ homocysteine ở mức cao trong máu, gọi là tăng homocysteine huyết. Nồng độ homocysteine tăng cao kéo dài có thể gây tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy quá trình oxy hóa và gia tăng nguy cơ hình thành mảng xơ vữa động mạch cũng như huyết khối. Tình trạng này là yếu tố nguy cơ gián tiếp liên quan đến các biến cố tim mạch như bệnh mạch vành, đột quỵ và thuyên tắc mạch. Tuy nhiên, việc kiểm soát nguy cơ tim mạch cần sự đánh giá toàn diện từ bác sĩ chuyên khoa chứ không chỉ đơn thuần tự ý bổ sung vitamin.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế việc khám chữa bệnh trực tiếp. Người đọc tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng chế phẩm bổ sung acid folic liều cao mà không có chỉ định chuyên môn, vì việc nạp thừa folate có thể che lấp dấu hiệu của bệnh thiếu vitamin B12, gây tổn thương thần kinh không hồi phục. Nếu xuất hiện các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, da xanh xao hoặc đang chuẩn bị mang thai, hãy đến các cơ sở y tế để được bác sĩ chỉ định xét nghiệm và hướng dẫn can thiệp an toàn.
Tóm tắt
Tóm lại, thiếu acid folic có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe đáng lo ngại từ thiếu máu hồng cầu to, tổn thương niêm mạc tiêu hóa cho đến dị tật thai nhi bẩm sinh. Việc duy trì khẩu phần ăn phong phú giàu rau xanh lá, đậu đỗ và tham vấn ý kiến bác sĩ khi có nhu cầu bổ sung là nền tảng quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe bền vững.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Xét nghiệm nào giúp phát hiện tình trạng thiếu acid folic?
Bác sĩ thường chỉ định xét nghiệm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi kết hợp định lượng folate trong huyết thanh hoặc folate trong hồng cầu. Xét nghiệm folate hồng cầu phản ánh chính xác lượng vi chất dự trữ trong mô của cơ thể qua vài tháng gần nhất.
Những thực phẩm tự nhiên nào giàu folate nên bổ sung vào bữa ăn?
Folate tự nhiên có nhiều trong các loại rau lá xanh đậm như bông cải xanh, rau bina, măng tây, cùng các loại đậu, hạt, ngũ cốc nguyên cám, trái cây họ cam quýt và gan động vật. Chế biến bằng cách hấp hoặc nấu nhanh giúp bảo tồn lượng vitamin tốt hơn.
Những ai có nguy cơ cao bị thiếu acid folic?
Nhóm nguy cơ cao bao gồm phụ nữ có thai hoặc cho con bú, người mắc hội chứng kém hấp thu như bệnh celiac hay bệnh Crohn, người lạm dụng rượu mạn tính và những người dùng một số thuốc chống co giật hoặc ức chế miễn dịch kéo dài.
Tại sao không nên tự ý uống acid folic liều cao kéo dài?
Bổ sung acid folic liều cao kéo dài khi chưa kiểm tra y tế có thể che giấu triệu chứng thiếu máu của bệnh thiếu vitamin B12. Điều này khiến tổn thương thoái hóa tủy sống và dây thần kinh ngoại biên tiến triển âm thầm mà không được can thiệp kịp thời.
Cần chuẩn bị bổ sung acid folic trước khi mang thai bao lâu?
Các chuyên gia sản khoa khuyến cáo phụ nữ nên bắt đầu bổ sung acid folic hoặc tăng cường thực phẩm giàu folate từ ít nhất một đến ba tháng trước khi thụ thai và duy trì suốt quý đầu thai kỳ nhằm phòng ngừa hiệu quả dị tật ống thần kinh.
