Thành phần của máu và mức độ nguy hiểm khi cơ thể bị mất máu

Thành phần của máu là gì?

Máu chiếm khoảng 7 đến 8 phần trăm trọng lượng cơ thể của một người trưởng thành khỏe mạnh, tương đương thể tích trung bình từ 4 đến 5 lít. Là một hệ dịch sinh học đa chức năng, máu liên tục tuần hoàn để đưa oxy từ phổi và chất dinh dưỡng từ hệ tiêu hóa đến các mô, đồng thời gom các chất cặn bã chuyển hóa đến thận và phổi để thanh thải. Máu cũng mang các phân tử tín hiệu như hormone đi điều hòa các cơ quan, vận chuyển nhiệt lượng giúp ổn định thân nhiệt và chứa các tế bào phòng ngự chống lại tác nhân vi sinh vật gây bệnh. Khi các thành phần của máu bị biến đổi hoặc lượng máu giảm sút, toàn bộ hệ thống cơ quan trong cơ thể đều bị ảnh hưởng trực tiếp.

Huyết tương và vai trò vận chuyển dinh dưỡng trong tuần hoàn

Huyết tương là chất dịch màu vàng nhạt, chiếm khoảng 55 phần trăm tổng thể tích máu toàn phần. Thành phần chủ yếu của huyết tương là nước, chiếm khoảng 90 phần trăm, phần còn lại là các protein huyết tương quan trọng như albumin, globulin và các yếu tố đông máu như fibrinogen, cùng các chất điện giải, hormone, glucose và sản phẩm chuyển hóa.

Albumin đóng vai trò cốt lõi trong việc duy trì áp lực keo của máu, ngăn ngừa dịch thẩm thấu ra ngoài gian bào gây phù nề các mô. Globulin bao gồm các kháng thể tham gia trực tiếp vào hệ thống phòng ngự miễn dịch. Các yếu tố đông máu hòa tan trong huyết tương luôn sẵn sàng được kích hoạt khi thành mạch bị tổn thương để ngăn chặn hiện tượng xuất huyết. Ngoài ra, huyết tương còn đóng vai trò là môi trường lỏng vận chuyển các chất dinh dưỡng, chất thải chuyển hóa đến thận và phổi để đào thải ra ngoài môi trường.

Các tế bào máu gồm hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu

Hồng cầu là tế bào chiếm số lượng lớn nhất trong các tế bào máu, có hình đĩa lõm hai mặt giúp tăng diện tích tiếp xúc và dễ dàng biến dạng khi di chuyển qua các mao mạch nhỏ. Bên trong hồng cầu chứa lượng lớn hemoglobin, một loại protein giàu sắt có khả năng gắn kết thuận nghịch với khí oxy tại phế nang phổi để đưa đến từng tế bào, đồng thời nhận khí carbonic từ các mô trở về phổi để thải ra ngoài.

Bạch cầu bao gồm nhiều dòng tế bào khác nhau như bạch cầu đa nhân trung tính, bạch cầu lympho, bạch cầu mono, bạch cầu ái toan và bạch cầu ái kiềm. Bạch cầu hoạt động như một hệ thống phòng thủ tinh vi, có khả năng thực bào tiêu diệt vi khuẩn, sản xuất kháng thể chống lại virus và điều hòa các phản ứng viêm trong cơ thể.

Tiểu cầu là những mảnh tế bào nhỏ không nhân, giữ vai trò then chốt trong giai đoạn đầu của quá trình cầm máu. Khi mạch máu bị rách, tiểu cầu nhanh chóng kết dính vào vị trí tổn thương, giải phóng các hoạt chất gây co mạch và kết tập lại với nhau tạo thành nút tiểu cầu bịt kín vết rách, mở đầu cho mạng lưới fibrin bền vững hình thành cục máu đông.

Các dạng mất máu và cơ chế gây nguy hiểm cho tính mạng

Mất máu được chia thành hai nhóm chính là mất máu cấp tính và mất máu mạn tính. Mất máu cấp tính xảy ra đột ngột do các chấn thương ngoại khoa gây rách mạch máu lớn, vỡ tạng đặc, hoặc do tai biến sản khoa, xuất huyết tiêu hóa ồ ạt từ vỡ giãn tĩnh mạch thực quản hay loét dạ dày tá tràng.

Khi một lượng máu lớn bị thoát ra ngoài lòng mạch trong thời gian ngắn, thể tích tuần hoàn hiệu dụng sụt giảm nghiêm trọng. Huyết áp tụt dốc, lưu lượng máu nuôi các cơ quan sinh tồn như não, tim, thận bị gián đoạn. Tình trạng này dẫn đến thiếu oxy mô toàn thân, nhiễm toan chuyển hóa và sốc giảm thể tích tuần hoàn. Nếu không được bù dịch và truyền máu kịp thời, các cơ quan nội tạng sẽ nhanh chóng suy kiệt không hồi phục, dẫn tới tử vong chỉ trong thời gian rất ngắn.

Mặt khác, mất máu mạn tính diễn ra âm thầm trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng, thường bắt nguồn từ trĩ chảy máu, loét dạ dày rỉ rả, nhiễm giun móc hoặc rong kinh kéo dài. Mặc dù không gây sốc ngay lập tức, mất máu mạn tính làm cạn kiệt nguồn dự trữ sắt của cơ thể, dẫn đến hội chứng thiếu máu mạn tính, làm suy tim dần dần và giảm sút chất lượng sống nghiêm trọng.

Dấu hiệu nhận diện khi cơ thể bị mất máu và thiếu máu

Nhận biết sớm các biểu hiện mất máu giúp người bệnh và người xung quanh kịp thời xử trí trước khi biến chứng nguy kịch xuất hiện. Đối với mất máu cấp tính nặng, người bệnh thường biểu hiện da xanh xao, niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh, đầu chi lạnh ngắt, mạch đập nhanh nhưng yếu khó bắt, thở dốc nông và huyết áp tụt thấp. Người bệnh có thể xuất hiện cảm giác hoa mắt, chóng mặt dữ dội khi thay đổi tư thế, bồn chồn, lú lẫn và dần rơi vào trạng thái mất ý thức, hôn mê.

Trong trường hợp mất máu mạn tính, các triệu chứng phát triển từ từ khiến người bệnh dễ thích nghi và chủ quan. Dấu hiệu thường gặp bao gồm mệt mỏi kéo dài, hụt hơi khi gắng sức nhẹ, tim đập nhanh, đau đầu âm ỉ, móng tay giòn dễ gãy, da dẻ xanh xao và niêm mạc mắt nhợt. Khi xuất hiện các dấu hiệu nôn ra máu, đi ngoài phân đen sệt như bã cà phê, hoặc tiểu ra máu đỏ tươi, người bệnh cần đến bệnh viện ngay để được kiểm tra nguồn chảy máu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức khoa học và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa. Khi phát hiện các vết thương chảy máu nghiêm trọng hoặc nghi ngờ chảy máu trong nội tạng, người bệnh cần được sơ cứu cầm máu đúng kỹ thuật và đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, không tự ý áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa qua kiểm chứng.

Tóm tắt

Máu giữ vai trò cốt lõi trong việc duy trì sự sống thông qua việc vận chuyển oxy, bảo vệ miễn dịch và kiểm soát đông máu. Bất kỳ tình trạng mất máu cấp tính hoặc mạn tính nào cũng cần được đánh giá nguyên nhân cẩn trọng tại các cơ sở y tế. Việc hiểu rõ cấu tạo của máu và các nguy cơ khi thiếu hụt thể tích tuần hoàn giúp mỗi người nâng cao ý thức sơ cứu đúng cách và chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân.