Tật dính thắng lưỡi ở trẻ và những điều cha mẹ cần biết

Dính thắng lưỡi ở trẻ là gì?

Tật dính thắng lưỡi, trong y khoa gọi là ankyloglossia, là tình trạng bất thường về cấu trúc giải phẫu của phanh lưỡi bẩm sinh. Bình thường, phanh lưỡi là một nếp niêm mạc mỏng nối từ mặt dưới của thân lưỡi xuống sàn miệng, đóng vai trò giữ cho lưỡi chuyển động ổn định nhưng vẫn đảm bảo độ linh hoạt khi bú, nhai, nuốt và phát âm. Khi trẻ bị dính thắng lưỡi, dải mô liên kết này ngắn bất thường, quá dày hoặc bám quá sâu về phía đầu lưỡi, neo giữ lưỡi vào sàn miệng. Dị tật này xuất hiện ngay từ khi sinh ra và có thể gặp ở nhiều mức độ khác nhau, từ dạng màng mỏng nhẹ không gây triệu chứng đến dạng xơ cứng bám chặt làm bất động một phần lưỡi.

Dấu hiệu nhận biết dính thắng lưỡi ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ

Dấu hiệu dính thắng lưỡi ở trẻ sơ sinh thường bộc lộ rõ nhất trong cữ bú mẹ hàng ngày. Trẻ gặp khó khăn khi ngậm bắt khớp ngậm sâu, thường chỉ cắn vào đầu núm vú khiến mẹ cảm thấy đau rát, nứt cổ gà. Trong lúc bú, bé dễ phát ra tiếng chép miệng do mất lực hút chân không, bú ngắt quãng, nhanh mệt và hay cáu gắt. Trẻ có thể chậm tăng cân hoặc mất nhiều thời gian hơn bình thường để hoàn thành một cữ bú.

Khi quan sát khoang miệng của bé, phụ huynh có thể nhận thấy đầu lưỡi không thể thè dài ra ngoài qua khỏi bờ môi dưới. Khi bé khóc hoặc cố gắng nâng lưỡi lên vòm họng, đầu lưỡi có xu hướng bị kéo lõm ở giữa tạo thành hình trái tim hoặc hình chữ V rõ rệt. Dây thắng lưỡi bên dưới có thể ngắn, dày hoặc bám sát vào tận đỉnh lưỡi, hạn chế khả năng nâng lên hạ xuống hay di chuyển sang hai bên mép. Việc nhận diện sớm các đặc điểm này giúp cha mẹ chủ động đưa trẻ đi khám chuyên khoa kịp thời.

Ảnh hưởng của dính thắng lưỡi đến việc bú mẹ và phát triển ngôn ngữ

Trong giai đoạn sơ sinh, lưỡi đóng vai trò thiết yếu trong việc tạo lực ép và sóng nhu động để đẩy sữa từ bầu ngực mẹ vào hầu họng. Khi thắng lưỡi bị dính chặt, lưỡi không thể nhô ra nâng đỡ núm vú, dẫn tới việc bé không nhận đủ lượng sữa cần thiết mỗi ngày. Điều này kéo theo nguy cơ bé chậm tăng trưởng, dễ đầy hơi do nuốt phải nhiều không khí khi bú. Về phía người mẹ, việc trẻ ngậm khớp ngậm sai cách kéo dài có thể gây tắc tia sữa, viêm tuyến vú và giảm dần lượng sữa mẹ.

Khi trẻ bước vào độ tuổi tập nói, sự linh hoạt của đầu lưỡi rất quan trọng để phát âm chuẩn xác. Dính thắng lưỡi mức độ vừa đến nặng có thể cản trở cử động đưa lưỡi lên chạm vòm miệng hoặc hàm trên. Điều này làm trẻ gặp trở ngại khi phát âm các âm tiết đòi hỏi sự uốn cong đầu lưỡi như t, d, l, r, s, th. Dù trẻ vẫn hiểu và diễn đạt được từ ngữ, âm phát ra dễ bị ngọng nghịu, làm giảm sự tự tin khi giao tiếp cùng bạn bè.

Các mức độ dính thắng lưỡi và quy trình đánh giá y khoa

Trong thực hành y khoa, các bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt thường phân loại dính thắng lưỡi dựa trên thang điểm lâm sàng, xem xét vị trí bám của dây thắng và mức độ hạn chế cử động của lưỡi. Phân độ thông thường bao gồm mức độ nhẹ, trung bình và nặng dựa trên khoảng cách từ vị trí bám của phanh lưỡi đến đỉnh lưỡi. Ở thể nhẹ, dải phanh lưỡi mỏng và bám cách đỉnh lưỡi một khoảng nhất định, chức năng vận động hầu như được bảo tồn. Ở thể nặng, phanh lưỡi xơ dày bám sát đỉnh lưỡi hoặc dính sàn miệng, khiến đầu lưỡi hầu như bất động.

Quy trình thăm khám bắt đầu bằng việc bác sĩ quan sát cử động tự nhiên của lưỡi khi bé khóc hoặc bú, sau đó dùng ngón tay đeo găng vô khuẩn nâng nhẹ đầu lưỡi để đánh giá độ đàn hồi của mô liên kết. Bác sĩ cũng khai thác kỹ tiền sử bú mẹ, mức tăng cân theo lứa tuổi và đối chiếu với phản hồi của gia đình. Việc đánh giá cẩn trọng giúp xác định liệu việc hạn chế vận động có thực sự ảnh hưởng đến chức năng dinh dưỡng hay chỉ là biến thể giải phẫu nhẹ cần theo dõi tiếp.

Thủ thuật cắt thắng lưỡi và thời điểm can thiệp phù hợp

Phương pháp can thiệp phổ biến nhất là thủ thuật cắt phanh lưỡi, hay còn gọi là mở rộng phanh lưỡi. Với trẻ sơ sinh dưới sáu tháng tuổi có màng thắng lưỡi mỏng, thủ thuật diễn ra rất nhanh gọn trong phòng khám chuyên khoa. Bác sĩ thường sử dụng kéo y tế chuyên dụng hoặc dao cắt plasma, laser sau khi bôi tê tại chỗ. Quá trình chỉ kéo dài từ vài giây đến một phút, lượng máu chảy rất ít và tự cầm nhanh chóng, bé có thể bú mẹ ngay sau khi can thiệp để làm dịu và tận dụng kháng thể tự nhiên trong sữa mẹ.

Đối với trẻ lớn hơn hoặc trường hợp dính thắng lưỡi xơ dày, nhiều mạch máu, can thiệp có thể cần gây mê nhẹ hoặc tiền mê để đảm bảo an toàn tuyệt đối và tạo hình phanh lưỡi tỉ mỉ hơn. Quyết định can thiệp luôn dựa trên sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích phục hồi chức năng bú, nói và các yếu tố an toàn của trẻ. Cha mẹ nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nhi để lựa chọn thời điểm can thiệp thích hợp, tránh tâm lý vội vã không cần thiết.

Hướng dẫn chăm sóc và tập vận động lưỡi cho trẻ sau can thiệp

Sau khi thực hiện thủ thuật cắt phanh lưỡi, vết thương tại sàn miệng thường tạo thành một vệt màng trắng hoặc vàng nhạt. Đây là hiện tượng giả mạc sinh lý bình thường trong quá trình biểu mô hóa lành thương, phụ huynh không nên nhầm lẫn với mủ hay nhiễm trùng và tuyệt đối không cố cạy màng này ra. Hầu hết trẻ sơ sinh hồi phục hoàn toàn chỉ sau khoảng một đến hai tuần mà không để lại di chứng.

Để hạn chế tình trạng dính lại do sẹo co rút, bác sĩ hoặc điều dưỡng sẽ hướng dẫn cha mẹ thực hiện các bài tập vận động lưỡi nhẹ nhàng hàng ngày. Phụ huynh rửa sạch tay, dùng ngón tay trỏ nâng nhẹ lưỡi của bé lên trên và vuốt dọc sàn miệng sau mỗi cữ bú theo đúng chỉ dẫn chuyên môn. Đối với trẻ lớn, phụ huynh có thể khuyến khích trẻ thè lưỡi chạm mũi, đưa lưỡi sang hai bên khóe miệng hoặc tập phát âm các âm tiết khó cùng chuyên viên âm ngữ trị liệu để nhanh chóng cải thiện phản xạ phát âm tự nhiên.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo y khoa phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán và chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Phụ huynh tuyệt đối không tự ý dùng vật nhọn cắt, bấm thắng lưỡi cho con tại nhà hoặc dùng các mẹo dân gian chưa kiểm chứng. Mọi can thiệp cần thực hiện tại cơ sở y tế có chuyên khoa Nhi, Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt để bảo đảm vô khuẩn và an toàn tuyệt đối cho bé.

Tóm tắt

Tật dính thắng lưỡi ở trẻ là một dị tật bẩm sinh tương đối phổ biến nhưng hoàn toàn có thể can thiệp hiệu quả nếu phát hiện kịp thời. Việc thăm khám định kỳ và phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Răng Hàm Mặt giúp giải tỏa những băn khoăn của phụ huynh, đảm bảo bé bú mẹ thuận lợi và phát triển ngôn ngữ tự nhiên.