Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê và những điều cần biết

Tăng thân nhiệt ác tính trong gây mê là gì?

Tăng thân nhiệt ác tính là một rối loạn chuyển hóa cơ vân cấp tính mang tính chất di truyền, thường tiềm ẩn và không có bất kỳ biểu hiện bất thường nào trong đời sống sinh hoạt thường ngày. Tình trạng này chỉ phát tác khi cơ thể tiếp xúc với các tác nhân khởi phát đặc thù, phổ biến nhất là các thuốc gây mê thể khí dạng bốc hơi và thuốc giãn cơ khử cực được sử dụng trong quá trình phẫu thuật.

Khi cơn ác tính xuất hiện, nồng độ canxi nội bào trong tế bào cơ tăng cao đột ngột và mất kiểm soát, dẫn đến co cứng cơ toàn thân, tiêu thụ oxy quá mức, tăng sinh nhiệt và giải phóng lượng lớn acid lactic cùng carbonic vào tuần hoàn. Nếu không được chẩn đoán nhanh chóng và điều trị đặc hiệu bằng thuốc giải độc cùng các biện pháp hồi sức chuyên sâu, biến chứng này có thể dẫn tới suy đa cơ quan, rối loạn nhịp tim nguy hiểm và tử vong. Do đó, việc hiểu biết về bệnh đóng vai trò vô cùng thiết thực đối với an toàn phẫu thuật.

Cơ chế sinh lý bệnh và các tác nhân khởi phát

Tăng thân nhiệt ác tính khởi phát do sự tương tác giữa yếu tố di truyền và một số hoạt chất sử dụng trong quá trình gây mê toàn thân. Phần lớn các trường hợp liên quan đến đột biến gen RYR1 hoặc CACNA1S, ảnh hưởng trực tiếp đến kênh giải phóng canxi trong lưới nội chất của tế bào cơ vân.

Khi người mang đột biến gen tiếp xúc với các tác nhân kích hoạt như thuốc gây mê đường hô hấp dạng bốc hơi (gồm sevoflurane, desflurane, isoflurane) hoặc thuốc giãn cơ khử cực succinylcholine, lượng canxi nội bào sẽ giải phóng ồ ạt và mất kiểm soát. Sự tích tụ canxi này dẫn đến co cứng cơ kéo dài, thúc đẩy quá trình chuyển hóa tế bào tăng vọt, tiêu thụ lượng lớn oxy và sinh ra lượng nhiệt khổng lồ cùng khí carbonic. Đây là rối loạn di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường, do đó người có người thân ruột thịt từng gặp tai biến khi phẫu thuật cần được đặc biệt lưu tâm.

Các biểu hiện lâm sàng đặc trưng trong phẫu thuật

Trong phòng mổ, các dấu hiệu ban đầu của tăng thân nhiệt ác tính thường xuất hiện rất nhanh và đòi hỏi kíp phẫu thuật phải quan sát liên tục. Triệu chứng sớm nhất và nhạy nhất thường là tình trạng tăng nồng độ khí carbonic cuối kỳ thở ra mà không đáp ứng với việc tăng thông khí, đi kèm nhịp tim nhanh bất thường và co cứng cơ, đặc biệt là cơ cắn sau khi dùng succinylcholine.

Thân nhiệt của người bệnh có thể tăng vọt với tốc độ rất nhanh, đôi khi vượt ngưỡng bốn mươi độ C, nhưng đây thường là dấu hiệu muộn hơn. Quá trình tiêu cơ vân diễn ra dữ dội khiến myoglobin giải phóng vào máu, làm nước tiểu chuyển sang màu nâu sẫm như xá xị, đồng thời gây toan chuyển hóa nặng, tăng kali máu đe dọa ngừng tim và suy thận cấp nếu không được xử trí khẩn cấp.

Quy trình cấp cứu và sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu

Ngay khi nghi ngờ xuất hiện cơn tăng thân nhiệt ác tính, kíp gây mê phải lập tức ngừng tất cả các thuốc gây mê dạng hít và thuốc giãn cơ kích hoạt, đồng thời chuyển sang thông khí bằng oxy nguyên chất một trăm phần trăm với lưu lượng cao. Việc gọi hỗ trợ cấp cứu toàn viện là bắt buộc để triển khai đồng thời nhiều biện pháp hồi sức chuyên sâu.

Dantrolene sodium là thuốc đối kháng đặc hiệu duy nhất, hoạt động bằng cách ngăn chặn giải phóng canxi từ mạng lưới cơ tương, giúp đảo ngược quá trình co cứng cơ và hạ chuyển hóa. Song song với việc tiêm truyền dantrolene, đội ngũ y tế sẽ tiến hành hạ thân nhiệt tích cực bằng dịch truyền lạnh, chườm lạnh toàn thân, theo dõi khí máu động mạch, điều chỉnh rối loạn điện giải, toan kiềm và bảo vệ chức năng thận. Người bệnh sau đó cần được theo dõi sát sao tại khoa hồi sức tích cực tối thiểu hai mươi bốn đến bốn mươi tám giờ để phòng ngừa cơn tái phát.

Chiến lược phòng ngừa và quản lý an toàn tiền mê

Khâu thăm khám tiền mê trước mổ là chốt chặn quan trọng nhất để phát hiện sớm các đối tượng có nguy cơ cao. Bác sĩ gây mê hồi sức luôn khai thác cẩn thận tiền sử bản thân và gia đình về các sự cố liên quan đến phẫu thuật, các bệnh lý cơ bắp di truyền như loạn dưỡng cơ, hoặc tiền sử sốt cao không rõ nguyên nhân trong lần gây mê trước.

Đối với những bệnh nhân xác định có nguy cơ, bác sĩ sẽ lựa chọn phương pháp vô cảm an toàn và phù hợp. Các kỹ thuật như gây tê trục thần kinh, gây tê vùng, hoặc gây mê toàn thân bằng các thuốc tĩnh mạch hoàn toàn như propofol, opioid và thuốc giãn cơ không khử cực hoàn toàn không kích hoạt phản ứng ác tính. Máy gây mê cũng cần được xả sạch cặn khí mê cũ và chuẩn bị sẵn sàng hộp thuốc cấp cứu dantrolene trước khi đưa người bệnh vào phòng mổ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán hay tư vấn chuyên môn từ bác sĩ gây mê hồi sức. Nếu bản thân hoặc người thân trong gia đình từng có tiền sử phản ứng bất thường khi phẫu thuật, sốt cao không rõ nguyên nhân hay bệnh lý cơ xương khớp, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ với bác sĩ trong buổi khám tiền mê để được lập phác đồ vô cảm an toàn thích hợp.

Tóm tắt

Tăng thân nhiệt ác tính là một cấp cứu hồi sức gây mê hiếm gặp nhưng tiềm ẩn nguy cơ tử vong cao nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời. Việc khai báo tiền sử gia đình, tuân thủ thăm khám tiền mê kỹ lưỡng và chuẩn bị sẵn sàng các phương án dự phòng đóng vai trò quyết định trong việc bảo đảm an toàn cho người bệnh trước mỗi cuộc phẫu thuật.