Tại sao chúng ta nổi mề đay dị ứng thuốc và cách xử trí

Nổi mề đay dị ứng thuốc là gì?

Nổi mề đay do dị ứng thuốc là tình trạng da xuất hiện các sẩn phù thoáng qua bắt nguồn từ phản ứng quá mẫn của cơ thể đối với các thành phần hóa học có trong dược phẩm. Tình trạng này có thể khởi phát sau khi dùng thuốc qua đường uống, đường tiêm, bôi ngoài da hoặc thậm chí khi hít phải các hạt bụi thuốc trong môi trường làm việc. Mề đay do thuốc có thể xuất hiện đơn độc hoặc là một phần trong bệnh cảnh phức tạp của hội chứng dị ứng đa cơ quan.

Tần suất xuất hiện mề đay phụ thuộc vào bản chất của thuốc, liều lượng, đường dùng cũng như cơ địa di truyền và tiền sử dị ứng của từng cá nhân. Việc xác định đúng nguyên nhân có ý nghĩa sống còn giúp người bệnh tránh tái phơi nhiễm với dị nguyên trong các lần điều trị tiếp theo.

Cơ chế sinh học kích hoạt phản ứng mề đay khi dùng thuốc

Nổi mề đay do thuốc có thể phát triển theo hai con đường sinh học chính là cơ chế qua trung gian miễn dịch và phản ứng không qua miễn dịch. Trong phản ứng dị ứng thật sự, hệ thống miễn dịch nhận diện các phân tử thuốc hoặc chất chuyển hóa của thuốc như một kháng nguyên lạ. Quá trình này kích thích tương tác với kháng thể, phổ biến nhất là globulin miễn dịch E gắn trên bề mặt tế bào mast và bạch cầu ái kiềm. Khi thuốc tái xâm nhập, sự liên kết này kích hoạt tế bào phóng thích ồ ạt các chất trung gian hóa học, nổi bật nhất là histamin, leucotrien và prostaglandin.

Ngược lại, phản ứng không qua miễn dịch hay còn gọi là phản ứng giả dị ứng xảy ra khi phân tử thuốc trực tiếp tác động lên thụ thể màng tế bào hoặc làm biến đổi quá trình chuyển hóa acid arachidonic mà không cần sự hiện diện của kháng thể đặc hiệu. Cả hai con đường này đều dẫn đến cùng một hệ quả cuối cùng là làm giãn nở mạng lưới mao mạch dưới da, gia tăng tính thấm thành mạch và kích thích đầu tận cùng dây thần kinh cảm giác, tạo nên các nốt sẩn phù màu hồng hoặc đỏ kèm theo cảm giác ngứa ngáy dữ dội.

Các nhóm dược phẩm thường gặp dễ gây phát ban mề đay

Mặc dù hầu như bất kỳ loại dược phẩm nào cũng có khả năng gây ra tác dụng không mong muốn trên da, một số nhóm thuốc trong thực hành lâm sàng được ghi nhận có tần suất kích hoạt mề đay cao hơn đáng kể. Nhóm kháng sinh đứng đầu danh sách này, đặc biệt là các kháng sinh thuộc nhóm beta-lactam như penicillin, ampicillin, amoxicillin cũng như nhóm cephalosporin, sulfonamid và macrolid.

Bên cạnh kháng sinh, các thuốc giảm đau chống viêm không steroid bao gồm aspirin, ibuprofen, naproxen và diclofenac là những tác nhân rất phổ biến gây mề đay theo cơ chế ức chế enzym cyclooxygenase. Thuốc cản quang chứa iod dùng trong chẩn đoán hình ảnh, các thuốc điều trị tăng huyết áp nhóm ức chế men chuyển, thuốc gây mê, thuốc giãn cơ và các chế phẩm sinh học như huyết thanh hoặc kháng thể đơn dòng cũng thường xuyên được nhắc đến trong các báo cáo về phản ứng nổi mề đay cấp tính. Người bệnh cần ghi nhớ rằng phản ứng có thể đến từ chính hoạt chất trị liệu hoặc từ các thành phần tá dược, chất bảo quản đi kèm trong dạng bào chế.

Phân biệt mề đay da đơn thuần và các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm

Biểu hiện điển hình của mề đay là sự xuất hiện nhanh chóng của các thương tổn phù nề cục bộ trên da có gờ cao, màu đỏ tươi hoặc trắng nhợt ở trung tâm, viền hồng xung quanh, đi kèm cảm giác ngứa rát khó chịu. Các sẩn phù này có kích thước đa dạng từ vài milimet đến nhiều centimet, có thể liên kết thành từng mảng lớn lan rộng khắp cơ thể và thường thay đổi hình thái liên tục trước khi biến mất trong vòng hai mươi bốn giờ mà không để lại sẹo.

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất đối với người bệnh là mề đay có thể là dấu hiệu ban đầu của sốc phản vệ, một cấp cứu y khoa đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Người bệnh cần đặc biệt cảnh giác khi mề đay xuất hiện đồng thời với các triệu chứng phù mạch ở vùng mặt, mi mắt, sưng môi, lưỡi hoặc phù nề thanh quản gây khó thở, nghẹn họng, thở rít. Những dấu hiệu toàn thân khác như đau quặn bụng dữ dội, buồn nôn, tiêu chảy liên tục, chóng mặt, tụt huyết áp, vã mồ hôi hoặc ngất xỉu cho thấy phản ứng dị ứng đã ảnh hưởng đến nhiều cơ quan và cần can thiệp hồi sức y tế ngay lập tức.

Các bước xử trí đúng cách khi phát hiện nổi mề đay sau dùng thuốc

Hành động đầu tiên và quan trọng nhất khi nghi ngờ bản thân bị nổi mề đay do thuốc là dừng ngay việc sử dụng loại thuốc đang dùng, sau đó thông báo ngay cho bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ dở thuốc điều trị các bệnh mạn tính nguy hiểm mà không có sự tham vấn, nhưng đối với các trường hợp phát ban cấp tính nghi do thuốc, việc tiếp tục đưa dị nguyên vào cơ thể có thể làm tăng nặng nguy cơ phản vệ.

Sau khi tạm ngừng thuốc, người bệnh cần bảo quản vỏ hộp, vỉ thuốc hoặc đơn thuốc để mang theo khi đến cơ sở y tế. Việc này giúp các bác sĩ nhanh chóng xác định thành phần nghi ngờ và lựa chọn phác đồ thay thế an toàn. Tại cơ sở y tế, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc sử dụng các thuốc kháng histamin thế hệ mới để giảm ngứa phù nề, hoặc chỉ định corticoid đường uống hay đường tiêm trong thời gian ngắn cho các đợt bùng phát nặng. Trong trường hợp có biểu hiện phản vệ dù là nhẹ nhất, adrenalin luôn là thuốc điều trị đầu tay cần được sử dụng khẩn cấp theo phác đồ cấp cứu chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị của nhân viên y tế. Người bệnh tuyệt đối không tự chẩn đoán, không tự mua thuốc điều trị mề đay tại nhà và không tự ý thay đổi phác đồ thuốc đang dùng. Khi phát hiện các dấu hiệu khó thở, tức ngực, phù mặt hoặc choáng váng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu y tế khẩn cấp.

Tóm tắt

Nổi mề đay khi dùng thuốc là tín hiệu cảnh báo quan trọng từ hệ miễn dịch hoặc phản ứng giải phóng hóa chất trung gian trong cơ thể. Nhận biết sớm biểu hiện, ngừng thuốc kịp thời và đi khám đúng chuyên khoa dị ứng hoặc da liễu sẽ giúp bảo vệ sức khỏe và ngăn ngừa những biến cố nặng hơn trong tương lai.