Tại sao người bệnh sau mổ bong võng mạc phải nằm sấp?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Sau phẫu thuật điều trị bong võng mạc, đặc biệt là kỹ thuật cắt dịch kính kết hợp bơm khí nở, người bệnh thường được bác sĩ chuyên khoa mắt yêu cầu duy trì tư thế nằm sấp hoặc cúi mặt liên tục nhiều ngày. Yêu cầu này thường gây nhiều khó khăn trong sinh hoạt và khiến người bệnh băn khoăn về tác dụng thực sự của nó.
Nguyên nhân chính của việc nằm sấp là để tận dụng đặc tính vật lý của bóng khí nội nhãn. Khí nở nhẹ hơn dịch mắt nên luôn nổi lên trên, khi người bệnh úp mặt xuống, bóng khí sẽ nổi lên đè chặt lớp võng mạc bị rách áp sát vào đáy mắt, giúp vết sẹo laser hoặc lạnh đông kết dính bền vững và ngăn ngừa tái bong.
Mổ bong võng mạc nằm sấp là gì?
Bong võng mạc là bệnh lý mắt nghiêm trọng xảy ra khi màng võng mạc thần kinh tách rời khỏi lớp biểu mô sắc tố nuôi dưỡng, dẫn đến nguy cơ suy giảm thị lực nặng hoặc mất thị lực nếu không được phẫu thuật sớm. Trong nhiều phương pháp can thiệp, phẫu thuật cắt dịch kính kết hợp bơm khí nở y tế như SF6 hoặc C3F8 là kỹ thuật phổ biến nhằm xử lý vết rách và tạo lực đè ép từ bên trong. Do bóng khí có tỷ trọng nhẹ hơn dịch nội nhãn nên luôn nổi lên vị trí cao nhất theo trọng lực. Vì võng mạc nằm ở thành sau của nhãn cầu, chỉ khi người bệnh duy trì tư thế cúi đầu hoặc nằm sấp, bóng khí mới có thể tiếp xúc trực tiếp và ép chặt vết rách vào thành nhãn cầu. Điều này giúp các mô đáy mắt áp phẳng và tạo điều kiện cho sẹo laser hình thành ổn định.
Cơ chế đè ép của bóng khí nội nhãn khi nằm sấp
Trong quá trình phẫu thuật cắt dịch kính, bác sĩ lấy bỏ vùng dịch kính thoái hóa đang co kéo võng mạc, hút sạch dịch tích tụ dưới võng mạc và bơm một lượng khí nở y tế vào buồng dịch kính. Bóng khí này đóng vai trò như một miếng đệm nội nhãn tạm thời. Theo nguyên lý vật lý, bóng khí luôn nổi lên điểm cao nhất trong khoang mắt. Khi người bệnh nằm úp mặt hoặc cúi đầu hướng xuống sàn nhà, cực sau của đáy mắt sẽ trở thành điểm cao nhất. Lúc này, bóng khí sẽ nổi lên bề mặt tổn thương, tạo một lực đè ép liên tục lên các lỗ rách võng mạc. Lực ép này vừa ngăn không cho dịch thể tiếp tục lọt qua khe hở gây bong tróc trở lại, vừa giữ cố định mép rách để vết hàn sẹo bằng nhiệt đông hoặc lạnh đông có thời gian gắn kết vững chắc vào thành mắt.
Thời gian cần duy trì tư thế nằm sấp sau phẫu thuật
Thời gian người bệnh cần giữ tư thế nằm sấp phụ thuộc vào loại khí nở được bơm vào mắt, mức độ tổn thương và vị trí của vết rách võng mạc. Thông thường, bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ chỉ định người bệnh nằm úp mặt từ một đến hai tuần đầu sau mổ, với thời lượng trung bình từ mười sáu đến mười tám giờ mỗi ngày. Người bệnh cần duy trì tư thế này ngay cả khi ngồi nghỉ ngơi, dùng bữa hoặc trò chuyện. Lượng khí nở y tế sẽ tự tiêu biến dần qua hệ thống tuần hoàn mắt sau khoảng hai đến sáu tuần mà không cần phẫu thuật lấy ra. Khi bóng khí tan bớt và sẹo laser đã bám dính tốt, người bệnh sẽ được bác sĩ tái khám đáy mắt bằng thiết bị chuyên khoa và hướng dẫn giảm dần thời gian cúi đầu để trở về sinh hoạt bình thường.
Rủi ro khi người bệnh không tuân thủ tư thế nằm sấp
Việc không tuân thủ nghiêm ngặt tư thế nằm sấp có thể dẫn đến nguy cơ thất bại phẫu thuật rất cao. Nếu người bệnh nằm ngửa hoặc nhìn lên trần nhà, bóng khí sẽ nổi ra phía trước nhãn cầu thay vì đè vào vết rách ở đáy mắt. Khi đó, dịch nội nhãn dễ dàng tái tràn qua lỗ rách khiến màng võng mạc bong trở lại, buộc người bệnh phải thực hiện thêm phẫu thuật can thiệp phức tạp. Hơn nữa, việc bóng khí tiếp xúc kéo dài với mặt sau của thể thủy tinh và mống mắt ở tư thế ngửa có thể gây nghẽn dòng lưu thông thủy dịch, dẫn đến cơn tăng nhãn áp cấp tính. Biến chứng này thường gây đau nhức mắt dữ dội, đau lan nửa đầu, buồn nôn và có thể làm tổn thương vĩnh viễn dây thần kinh thị giác nếu không được xử lý hạ nhãn áp kịp thời.
Hướng dẫn tư thế và biện pháp giảm mỏi cho người bệnh
Duy trì tư thế nằm sấp trong nhiều ngày thường gây cảm giác nhức mỏi cổ vai gáy và căng thẳng cho cột sống. Để khắc phục, người bệnh nên trang bị gối khoét lỗ chuyên dụng cho phẫu thuật mắt hoặc gối chữ U giúp mặt úp xuống dễ dàng mà vẫn thở thông thoáng qua mũi miệng, không làm tì đè lên mắt mổ. Người bệnh có thể kê thêm một gối mềm dưới ngực và một gối nhỏ dưới mắt cá chân để giảm bớt áp lực lên vùng thắt lưng. Ngoài việc nằm trên giường, người bệnh có thể luân phiên ngồi trên ghế tựa rồi cúi gục đầu tựa trán vào mặt bàn có lót đệm êm, miễn là trục mắt luôn hướng vuông góc xuống sàn nhà. Trong sinh hoạt hằng ngày, gia đình nên hỗ trợ chăm sóc để người bệnh hạn chế tối đa việc ngẩng đầu hoặc vận động đột ngột.
Lưu ý an toàn
Người bệnh sau mổ bong võng mạc cần liên hệ ngay với bác sĩ chuyên khoa mắt hoặc đến bệnh viện kiểm tra nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như đau nhức mắt dữ dội, đau đầu dữ dội kèm buồn nôn, mắt đỏ tăng nhanh, tiết dịch mủ hoặc thị lực suy giảm đột ngột. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc nhỏ mắt, không dụi mắt và không đi máy bay khi chưa tiêu hết bóng khí. Mọi hướng dẫn tư thế cần tuân thủ theo chỉ định riêng của bác sĩ phẫu thuật trực tiếp.
Tóm tắt
Tư thế nằm sấp sau phẫu thuật bong võng mạc đóng vai trò quyết định đối với sự thành công của ca mổ và khả năng bảo tồn thị lực. Mặc dù tư thế này gây nhiều bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày, sự kiên trì tuân thủ nghiêm ngặt của người bệnh theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ giúp võng mạc bám chắc ổn định, phòng ngừa biến chứng nguy hiểm và sớm hồi phục chức năng nhìn.
Nguồn tham khảo
- Acta Ophthalmologica: Impact of postoperative positioning on the outcome of pars plana vitrectomy with gas tamponade for primary rhegmatogenous retinal detachment: comparison between supine and prone positioning
- Retina: EVALUATION OF PRONE VERSUS SUPINE POSITIONING IN FRESH RHEGMATOGENOUS RETINAL DETACHMENT TREATED WITH PARS PLANA VITRECTOMY AND GAS
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người bệnh sau mổ bong võng mạc có được nằm ngửa khi ngủ không?
Tuyệt đối không được nằm ngửa trong giai đoạn đầu sau mổ khi bóng khí còn lớn. Nằm ngửa khiến bóng khí nổi ra trước đè vào thể thủy tinh gây tăng nhãn áp cấp tính và làm hở lỗ rách ở đáy mắt, dẫn đến nguy cơ thất bại phẫu thuật.
Người có bóng khí trong mắt có được đi máy bay không?
Không được đi máy bay hoặc di chuyển lên vùng núi cao khi bóng khí nội nhãn chưa tiêu hết. Áp suất khí quyển giảm sẽ khiến bóng khí trong mắt nở to nhanh chóng, làm tăng nhãn áp kịch phát và có thể gây tổn thương thị lực vĩnh viễn.
Sau bao lâu thì bóng khí trong mắt tự tan hết?
Tùy loại khí nở được bác sĩ sử dụng như SF6 hay C3F8, bóng khí thường tự hấp thu và biến mất hoàn toàn sau khoảng hai đến tám tuần. Người bệnh sẽ thấy tầm nhìn dưới có một vệt sáng cong nâng dần lên khi bóng khí nhỏ lại.
Nằm sấp mỏi cổ quá có thể đổi sang tư thế nào khác?
Người bệnh có thể chuyển sang tư thế ngồi ghế và cúi gục đầu tựa trán vào mặt bàn có kê đệm hoặc dùng gối úp mặt chuyên dụng. Quan trọng nhất là giữ cho khuôn mặt và ánh mắt luôn hướng thẳng xuống sàn để bóng khí đè đúng vị trí.
Sau mổ bong võng mạc bao lâu thì được tắm gội bình thường?
Trong hai tuần đầu, người bệnh nên lau người nhẹ nhàng và nhờ người thân gội đầu ngửa nhẹ ở tiệm, tránh tuyệt đối nước xà phòng dính vào mắt mổ. Luôn tuân thủ lịch hẹn tái khám để bác sĩ đánh giá mức độ ổn định của vết mổ trước khi sinh hoạt bình thường.
