Tại sao có người không bị lây nhiễm Covid-19 dù tiếp xúc với bệnh nhân?

Không bị lây nhiễm Covid-19 là gì?

Trong quá trình lây truyền của các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp, tiếp xúc gần với người mang mầm bệnh không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ phát triển thành ca bệnh lâm sàng. Để một ca nhiễm trùng xảy ra, virus SARS-CoV-2 phải vượt qua lớp nhầy bảo vệ niêm mạc, gắn kết thành công vào thụ thể tế bào và nhân lên với số lượng đủ lớn để vượt qua hệ thống thanh thải của hệ miễn dịch.

Khả năng kháng cự trước sự tấn công của virus ở mỗi người là rất khác nhau. Những người không biểu hiện triệu chứng hoặc không bị lây nhiễm khi ở gần người bệnh thường là nhờ hệ thống phòng thủ tự nhiên phản ứng kịp thời, kết hợp với việc lượng virus thực tế xâm nhập vào cơ thể chưa đạt đến ngưỡng gây nhiễm. Việc tìm hiểu các nguyên nhân sinh học này giúp giải thích hiện tượng miễn nhiễm tương đối và định hướng các thói quen phòng ngừa bền vững.

Hệ miễn dịch bẩm sinh và phản ứng chéo của tế bào lympho T

Hàng rào niêm mạc đường hô hấp trên cùng hệ thống miễn dịch bẩm sinh là tuyến phòng thủ đầu tiên khi tiếp xúc với virus SARS-CoV-2. Ở một số cá nhân, các tế bào biểu mô mũi họng tiết ra lượng lớn chất nhầy và các peptide kháng khuẩn tự nhiên, kết hợp với hoạt động mạnh mẽ của đại thực bào và tế bào tiêu diệt tự nhiên. Hệ thống này có khả năng nhận diện và tiêu diệt các phần tử virus ngay khi chúng vừa tiếp cận niêm mạc, loại bỏ mầm bệnh trước khi chúng kịp xâm nhập vào tế bào biểu mô và nhân lên thành quần thể lớn.

Bên cạnh đó, các tế bào lympho T ghi nhớ được hình thành từ những lần nhiễm các chủng virus corona gây cảm lạnh thông thường trước đây có thể tạo ra phản ứng chéo. Những tế bào miễn dịch này nhanh chóng kích hoạt chuỗi phản ứng bảo vệ tế bào, hỗ trợ dọn dẹp các mảnh kháng nguyên của virus SARS-CoV-2 trong thời gian rất ngắn. Kết quả là quá trình lây nhiễm bị chặn đứng ở giai đoạn rất sớm, khiến người tiếp xúc không phát triển triệu chứng lâm sàng và các xét nghiệm tìm kiếm mầm bệnh không ghi nhận kết quả dương tính.

Tải lượng virus phát tán và điều kiện thông khí môi trường

Nguy cơ lây truyền mầm bệnh phụ thuộc rất lớn vào liều lượng virus mà cơ thể thực tế hít phải trong suốt quá trình tiếp xúc. Nếu người nhiễm bệnh đang ở giai đoạn tải lượng virus thấp, hoặc có các biện pháp ngăn ngừa phát tán như đeo khẩu trang y tế che kín mũi miệng, lượng hạt khí dung chứa mầm bệnh thải ra môi trường xung quanh sẽ giảm đi đáng kể. Nhờ đó, số lượng hạt virus xâm nhập vào đường hô hấp của người tiếp xúc không vượt qua ngưỡng chịu đựng của cơ thể.

Điều kiện không gian và thông gió cũng giữ vai trò quyết định đối với khả năng lây lan. Khi tiếp xúc ở không gian ngoài trời hoặc trong phòng có cửa sổ thông thoáng, nồng độ các hạt khí dung mang virus bị pha loãng liên tục và phát tán nhanh chóng ra bên ngoài. Ngược lại, việc ở trong phòng kín, sử dụng điều hòa nhiệt độ không có luồng khí tươi đối lưu dễ khiến các hạt khí dung tích tụ ở nồng độ cao, làm tăng vọt nguy cơ lây nhiễm ngay cả khi thời gian tiếp xúc không quá dài.

Hiệu lực bảo vệ từ kháng thể vắc xin và nhiễm trùng trước đó

Kháng thể dịch thể lưu hành trong máu và kháng thể bài tiết bề mặt niêm mạc sau các đợt tiêm vắc xin phòng bệnh giúp cơ thể có khả năng trung hòa mầm bệnh nhanh chóng. Ở những người đã tiêm đầy đủ các mũi vắc xin theo khuyến cáo, nồng độ kháng thể trung hòa cao có thể vô hiệu hóa các protein gai của virus ngay tại bề mặt đường hô hấp, ngăn không cho chúng gắn kết với các thụ thể bề mặt của tế bào vật chủ.

Tuy nhiên, lượng kháng thể này thường có xu hướng suy giảm dần theo thời gian sau tiêm. Sự xuất hiện của các biến thể virus mới với các đột biến trên vùng kháng nguyên cũng có thể làm giảm khả năng nhận diện của kháng thể sẵn có. Do đó, dù có người may mắn không bị nhiễm ở lần phơi nhiễm này nhờ lượng kháng thể còn đủ cao, mức độ bảo vệ đó vẫn có thể thay đổi trong những lần tiếp xúc tiếp theo nếu kháng thể giảm sút hoặc biến thể virus có độc lực và khả năng né tránh miễn dịch mạnh hơn.

Yếu tố cơ địa và đặc điểm phân bố thụ thể tế bào hô hấp

Khả năng xâm nhập của virus SARS-CoV-2 vào tế bào người phụ thuộc chặt chẽ vào sự tương tác giữa protein gai của virus và thụ thể men chuyển ACE2 trên bề mặt biểu mô hô hấp, cùng với sự hỗ trợ của men protease TMPRSS2. Các nghiên cứu sinh học phân tử cho thấy mật độ phân bố và cấu trúc tinh vi của các thụ thể này có sự khác biệt nhất định giữa các cá thể do yếu tố di truyền quy định.

Ở một số người, mức độ biểu hiện của thụ thể ACE2 tại niêm mạc mũi họng thấp hơn mức trung bình, hoặc các biến thể di truyền làm cho thụ thể này giảm ái lực liên kết với protein của virus. Điều này tạo ra rào cản tự nhiên khiến virus gặp nhiều khó khăn trong việc gắn kết và đưa vật liệu di truyền vào bên trong tế bào để nhân bản. Sự kết hợp giữa đặc điểm thụ thể ít thuận lợi cho virus và phản ứng miễn dịch nội bào nhanh nhạy giúp cơ thể có sức đề kháng vượt trội trước nguy cơ lây nhiễm.

Lưu ý an toàn

Việc chưa từng có triệu chứng hoặc xét nghiệm âm tính sau khi tiếp xúc với người bệnh không đồng nghĩa với việc cơ thể có khả năng miễn nhiễm vĩnh viễn trước virus. Người dân tuyệt đối không nên chủ quan, không cố tình tiếp xúc gần mà không có đồ bảo hộ, và không tự ý sử dụng các loại thuốc kháng virus hay thuốc ức chế miễn dịch khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường như sốt, ho, khó thở, cần liên hệ ngay với cơ sở y tế để được hướng dẫn theo dõi.

Tóm tắt

Hiện tượng không mắc bệnh dù tiếp xúc người nhiễm virus phụ thuộc vào sự phối hợp giữa miễn dịch, tải lượng mầm bệnh và cơ địa từng người. Mỗi người vẫn cần duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện tốt các biện pháp bảo vệ niêm mạc hô hấp để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình.