Tại sao bị mộng du và các biện pháp can thiệp hỗ trợ

Mộng du là gì?

Mộng du là một dạng rối loạn hành vi xảy ra trong giai đoạn giấc ngủ sâu sóng chậm N3 của chu kỳ giấc ngủ cử động mắt không nhanh. Trong cơn mộng du, vùng vỏ não điều khiển vận động có thể thức tỉnh một phần, cho phép cơ thể thực hiện các cử động phức tạp như ngồi dậy, đi lại, mở cửa hoặc thay trang phục, trong khi các vùng não phụ trách nhận thức và ghi nhớ vẫn đang ngủ say. Do đó, người trải qua cơn mộng du thường có ánh mắt vô hồn, không phản hồi rõ ràng với âm thanh xung quanh và hiếm khi nhớ được những việc mình đã làm sau khi thức giấc hoàn toàn vào sáng hôm sau. Hiện tượng này ghi nhận tỷ lệ xuất hiện cao hơn ở lứa tuổi trẻ em do hệ thống thần kinh trung ương chưa phát triển hoàn chỉnh, nhưng cũng có thể khởi phát hoặc tái diễn ở người trưởng thành dưới tác động của nhiều yếu tố tâm lý và thể chất.

Các nguyên nhân và yếu tố kích hoạt cơn mộng du

Cơn mộng du xuất hiện khi có sự thức tỉnh cục bộ của vỏ não giữa giai đoạn ngủ sâu. Thiếu ngủ kéo dài và xáo trộn nhịp sinh học là những yếu tố kích hoạt hàng đầu, khiến nhu cầu ngủ sâu tăng cao và dễ gây rối loạn chuyển pha giấc ngủ. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò rõ rệt ở những người có tiền sử gia đình mắc chứng này.

Bên cạnh đó, áp lực tâm lý, lo âu kéo dài, sốt cao ở trẻ nhỏ hoặc các bệnh lý gây đứt đoạn giấc ngủ như hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, hội chứng chân không yên và trào ngược dạ dày thực quản đều làm tăng nguy cơ bùng phát mộng du. Sử dụng rượu bia hoặc một số thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương trước khi ngủ cũng có thể làm thay đổi cấu trúc giấc ngủ bình thường.

Biểu hiện thường gặp và mức độ ảnh hưởng của mộng du

Cơn mộng du có thể biểu hiện rất đa dạng, từ những hành vi đơn giản như ngồi dậy trên giường, nhìn xung quanh với vẻ mặt ngơ ngác, cho đến các hành động phối hợp vận động phức tạp hơn như rời khỏi giường, đi quanh nhà, sắp xếp đồ đạc hoặc thậm chí cố gắng mở cửa ra ngoài. Trong suốt đợt mộng du, mắt người bệnh thường mở to nhưng ánh nhìn đờ đẫn, khả năng định hướng không gian suy giảm và họ ít khi giao tiếp mạch lạc với người khác.

Phần lớn các cơn mộng du chỉ kéo dài từ vài phút đến dưới nửa giờ trước khi người bệnh tự quay trở lại giường hoặc ngủ thiếp đi ở một vị trí khác. Hậu quả đáng lo ngại nhất của hiện tượng này không nằm ở bản thân rối loạn nhận thức tạm thời mà ở nguy cơ chấn thương thể chất. Người đang mộng du có thể vấp ngã cầu thang, va quẹt vào đồ vật sắc nhọn, sử dụng thiết bị điện hoặc ra khỏi nhà trong tình trạng thiếu phòng vệ, dẫn đến các tổn thương ngoài ý muốn cho bản thân và gây xáo trộn tâm lý cho gia đình.

Cách xử trí an toàn khi phát hiện người đang mộng du

Khi gặp người đang mộng du, nguyên tắc quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và ưu tiên bảo đảm an toàn. Tránh quát lớn, lay lắc mạnh hay tạt nước để đánh thức vì có thể kích hoạt phản ứng giật mình, hoảng sợ hoặc phòng vệ ngoài ý muốn. Thay vào đó, người thân nên tiếp cận nhẹ nhàng, dùng giọng nói trầm ấm trấn an và khéo léo dẫn họ quay trở lại giường ngủ.

Nếu người bệnh đang tiến đến khu vực nguy hiểm như cầu thang, ban công hay bếp nấu, hãy nhẹ nhàng đứng chắn phía trước và điều hướng họ sang vị trí an toàn mà không tạo sự xáo trộn đột ngột. Vào sáng hôm sau, không nên gặng hỏi dồn dập hoặc trách móc để tránh tạo thêm áp lực tâm lý cho người bệnh.

Thiết lập môi trường phòng ngừa rủi ro và vệ sinh giấc ngủ

Can thiệp mộng du tập trung vào việc tạo lập không gian sống an toàn và cải thiện vệ sinh giấc ngủ. Gia đình nên chốt kỹ cửa ra vào, cửa sổ, ban công và có thể gắn chuông báo ở cửa phòng ngủ để phát hiện sớm khi người bệnh rời giường. Sàn nhà cần dọn sạch vật cản, cất giữ đồ sắc nhọn và nguồn nhiệt cẩn thận. Với trẻ nhỏ có tiền sử mộng du, không nên bố trí nằm ở giường tầng cao.

Song song đó, việc duy trì lịch đi ngủ và thức dậy đều đặn, ngủ đủ giấc giúp ổn định sóng não. Người bệnh nên hạn chế tiếp xúc màn hình điện tử sát giờ ngủ, giữ phòng ngủ yên tĩnh, thoáng khí và áp dụng các kỹ thuật thư giãn như hít thở sâu hoặc thiền nhẹ để giải tỏa căng thẳng trước khi ngủ.

Thời điểm cần thăm khám y khoa và hướng đánh giá chuyên sâu

Mặc dù mộng du ở trẻ nhỏ thường có xu hướng giảm dần và tự biến mất khi bước vào tuổi dậy thì, sự xuất hiện của hiện tượng này ở người lớn hoặc các trường hợp kéo dài đòi hỏi phải có sự can thiệp từ bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc y học giấc ngủ. Người bệnh nên chủ động đi khám nếu các cơn mộng du diễn ra với tần suất dày đặc nhiều lần trong tuần, kéo dài sang tuổi trưởng thành, hoặc đi kèm các hành vi nguy hiểm có nguy cơ gây thương tích cao.

Tại cơ sở y tế, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện đo đa ký giấc ngủ để ghi nhận hoạt động của sóng não, nhịp thở và cử động cơ bắp trong suốt đêm. Phương pháp chẩn đoán này giúp phân biệt mộng du với các rối loạn khác như động kinh về đêm, rối loạn hành vi giấc ngủ REM hoặc hội chứng ngưng thở khi ngủ. Tùy thuộc vào nguyên nhân xác định, bác sĩ sẽ tư vấn kế hoạch điều trị phù hợp, bao gồm liệu pháp tâm lý nhận thức hành vi, kỹ thuật đánh thức theo kế hoạch hoặc cân nhắc chỉ định thuốc ngắn hạn trong các trường hợp thật sự cần thiết.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ quát và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y tế chuyên nghiệp. Người đọc tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc an thần, thuốc ngủ hoặc thảo dược truyền miệng để ức chế cơn mộng du mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Việc tự ý can thiệp dùng thuốc không đúng cách có thể làm rối loạn thêm cấu trúc giấc ngủ và gây ra nhiều tác dụng không mong muốn nghiêm trọng.

Tóm tắt

Mộng du là một hiện tượng rối loạn giấc ngủ có thể kiểm soát tốt thông qua việc điều chỉnh lối sống, duy trì giấc ngủ chất lượng và thiết lập không gian phòng ngủ an toàn. Khi các biểu hiện mộng du diễn ra thường xuyên hoặc tiềm ẩn nguy cơ chấn thương, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân và có hướng can thiệp phù hợp.