Tai biến mạch máu não có mấy thể và cách nhận biết sớm
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Tai biến mạch máu não là tình trạng cấp cứu y khoa xảy ra khi lưu lượng máu cung cấp cho một phần não bộ bị ngắt quãng hoặc suy giảm nghiêm trọng. Biến cố này khiến tế bào não bị thiếu hụt oxy cùng dưỡng chất cần thiết, dẫn đến tổn thương hoặc hoại tử chỉ trong vòng vài phút.
Về phân loại y học, tai biến mạch máu não được chia thành hai thể bệnh chính dựa trên cơ chế tổn thương mạch máu: thể nhồi máu não và thể xuất huyết não. Ngoài ra, còn có cơn thiếu máu não thoáng qua được xem là tình trạng cảnh báo sớm của đột quỵ thiếu máu cục bộ. Hiểu rõ đặc điểm của từng thể bệnh cùng các biểu hiện lâm sàng điển hình là nền tảng quan trọng giúp phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.
Tai biến mạch máu não có mấy thể là gì?
Thuật ngữ tai biến mạch máu não hay đột quỵ não dùng để chỉ sự suy giảm chức năng thần kinh khởi phát đột ngột do tổn thương hệ mạch máu nuôi não. Não bộ là cơ quan tiêu thụ lượng lớn oxy và glucose của cơ thể nhưng lại không có nguồn dự trữ năng lượng riêng biệt. Khi quá trình tuần hoàn máu não bị gián đoạn, nhu mô não tại vùng tương ứng sẽ ngừng hoạt động gần như ngay lập tức. Nếu tình trạng thiếu máu nuôi kéo dài quá vài phút, hàng triệu tế bào thần kinh sẽ chết đi và để lại các di chứng nặng nề về vận động, ngôn ngữ, nhận thức hoặc thậm chí tử vong. Việc phân định chính xác thể bệnh đóng vai trò tiên quyết trong chiến lược cấp cứu, bởi vì phác đồ điều trị nhồi máu não hoàn toàn trái ngược với hướng xử trí xuất huyết não. Bác sĩ chuyên khoa thần kinh bắt buộc phải dựa vào chẩn đoán hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính sọ não trước khi đưa ra quyết định can thiệp.
Thể nhồi máu não do tắc nghẽn mạch máu nuôi não
Nhồi máu não là thể bệnh phổ biến nhất, chiếm khoảng 80 phần trăm đến 85 phần trăm tổng số ca đột quỵ. Tình trạng này xảy ra khi một nhánh động mạch nuôi dưỡng mô não bị tắc nghẽn bởi cục máu đông hình thành tại chỗ hoặc mảng xơ vữa bong ra trôi từ nơi khác đến. Khi lòng mạch bị bít tắc, dòng máu giàu oxy và chất dinh dưỡng không thể đến được vùng nhu mô não tương ứng, khiến các tế bào thần kinh rơi vào trạng thái thiếu máu cục bộ. Nếu không được tái thông kịp thời, vùng mô não thiếu máu nuôi sẽ nhanh chóng hoại tử không thể phục hồi. Người bệnh có tiền sử xơ vữa động mạch, rối loạn nhịp tim như rung nhĩ, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu là những đối tượng có nguy cơ cao mắc thể bệnh này.
Thể xuất huyết não do vỡ mạch máu nội sọ
Xuất huyết não chiếm khoảng 15 phần trăm đến 20 phần trăm các trường hợp tai biến nhưng thường có diễn tiến cấp tính và tỷ lệ tử vong cao hơn. Bệnh lý xảy ra khi thành mạch máu não bị rách hoặc vỡ ra, làm cho máu tràn vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện xung quanh não. Khối máu tụ hình thành không chỉ phá hủy trực tiếp các tế bào thần kinh xung quanh mà còn gây tăng áp lực nội sọ đột ngột, chèn ép các vùng não lành lân cận. Nguyên nhân hàng đầu gây xuất huyết não là tăng huyết áp mạn tính không được kiểm soát tốt làm thành mạch thoái hóa và giòn vỡ. Ngoài ra, dị dạng mạch máu não, phình động mạch não bẩm sinh hoặc rối loạn đông máu cũng là các yếu tố nguy cơ thường gặp.
Quy tắc nhận biết sớm triệu chứng tai biến mạch máu não
Quy tắc FAST là công cụ phổ biến giúp cộng đồng phát hiện nhanh các triệu chứng đột quỵ để xử trí kịp thời. Chữ F đại diện cho Face, biểu hiện qua việc khuôn mặt mất cân đối, méo miệng hoặc nhân trung lệch khi cười nói. Chữ A đại diện cho Arm, thể hiện tình trạng yếu liệt một bên tay chân, người bệnh không thể nâng hai tay lên song song hoặc một tay bị rơi xuống nhanh chóng. Chữ S đại diện cho Speech, chỉ tình trạng nói ngọng, nói khó, giọng nói ú ớ hoặc không hiểu lời nói của người xung quanh. Cuối cùng, chữ T đại diện cho Time, nhắc nhở rằng khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần lập tức đưa người bệnh đến cơ sở y tế có đơn vị đột quỵ gần nhất.
Các biểu hiện cảnh báo thần kinh thường gặp khác
Bên cạnh các dấu hiệu thần kinh khu trú trong quy tắc FAST, tai biến mạch máu não còn có thể khởi phát bằng nhiều triệu chứng toàn thân khác. Người bệnh có thể đột ngột xuất hiện cơn đau đầu dữ dội chưa từng có, đặc biệt phổ biến trong thể xuất huyết não do vỡ phình mạch. Tình trạng chóng mặt, mất thăng bằng đột ngột, hoa mắt, nhìn đôi hoặc mất thị lực một phần hay hoàn toàn ở một bên mắt cũng là dấu hiệu thường gặp. Một số trường hợp có thể rơi vào trạng thái lú lẫn, rối loạn ý thức, co giật hoặc hôn mê sâu ngay từ đầu. Việc theo dõi sát sao các thay đổi hành vi và tri giác giúp tránh bỏ sót biến cố mạch máu não nguy hiểm.
Nguyên tắc xử trí ban đầu và cấp cứu an toàn
Khi phát hiện người có biểu hiện tai biến, người thân cần gọi ngay cấp cứu 115 hoặc chuẩn bị phương tiện vận chuyển an toàn đến bệnh viện có chuyên khoa thần kinh. Trong thời gian chờ đợi, cần đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn trên mặt phẳng thoáng khí, nới lỏng cổ áo và giữ thông thoáng đường thở. Nếu người bệnh nôn ói, nghiêng đầu sang một bên để tránh sặc chất nôn vào phổi. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh ăn uống, không bấm huyệt, không chích máu ngón tay và không tự cho uống các loại thuốc hạ huyết áp hay thuốc tim mạch. Mọi can thiệp dùng thuốc đều phải dựa trên kết quả chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não tại bệnh viện.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa chuyên sâu. Khi nghi ngờ người thân có dấu hiệu đột quỵ, tuyệt đối không áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng và không tự ý dùng thuốc hạ áp hay chống đông. Cần đưa người bệnh đến ngay bệnh viện có đơn vị đột quỵ gần nhất để được chụp phim và xử trí y khoa chính xác.
Tóm tắt
Tai biến mạch máu não là biến cố thần kinh nguy kịch nhưng hoàn toàn có thể giảm thiểu di chứng nếu được nhận biết và cấp cứu trong thời gian vàng. Việc trang bị kiến thức phân biệt các thể bệnh, ghi nhớ quy tắc nhận diện nhanh và duy trì lối sống lành mạnh, khám sức khỏe định kỳ sẽ giúp bảo vệ chức năng não bộ và tính mạng hiệu quả.
Nguồn tham khảo
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Cơn thiếu máu não thoáng qua có phải là tai biến mạch máu não không?
Cơn thiếu máu não thoáng qua xuất hiện khi mạch máu não bị tắc tạm thời và hồi phục trong 24 giờ. Dù triệu chứng tự biến mất, đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ nhồi máu não thực sự rất cao cần đi khám ngay.
Có nên chích máu ngón tay hoặc cạo gió khi nghi ngờ bị đột quỵ?
Không nên cạo gió, chích máu đầu ngón tay hay cho uống nước đường. Các mẹo này không có tác dụng thông mạch hoặc cầm máu mà còn làm mất thời gian vàng và có thể gây nghẹt đường thở nguy hiểm.
Người bệnh có được tự uống thuốc hạ huyết áp hoặc chống đông tại nhà không?
Người nghi ngờ tai biến tuyệt đối không được tự ý uống aspirin hay thuốc huyết áp tại nhà. Uống aspirin khi đang bị xuất huyết não sẽ khiến tình trạng chảy máu trầm trọng hơn và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Thời gian vàng trong cấp cứu tai biến mạch máu não là bao lâu?
Thời gian vàng cấp cứu nhồi máu não thường trong vòng 3 đến 4,5 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng. Đến bệnh viện càng sớm thì cơ hội cứu sống tế bào não và hồi phục vận động càng cao.
Sau khi hồi phục tai biến mạch máu não có nguy cơ tái phát không?
Tai biến mạch máu não hoàn toàn có thể tái phát, đặc biệt ở người không kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết hoặc bỏ thuốc dự phòng. Việc tuân thủ điều trị lâu dài và thay đổi lối sống là bắt buộc để ngừa tái phát.
